Het is oppassen geblazen met kolder uit het lab

Maandag maakt het KennisCafé bekend wie in Nederland het beste voorstel heeft voor lachwekkend onderzoek. Ooit kan dat een nominatie worden voor de IG Nobelprijs....

Hij won de IG Nobelprijs met een experiment in Nijmegen waarbij hij een levende kikker in een magneetveld liet zweven. Heeft dat zijn wetenschappelijke carrière, positief of negatief, beïnvloed? Fysicus Andrei Geim, tegenwoordig werkzaam in Manchester en algemeen genoemd als potentiële winnaar van de echte Nobelprijs voor zijn ontdekking van grafeen, is er kort over. ‘Bekijk mijn cv en oordeel zelf. Het is verder niet zo interessant. Zelfs de beste grap gaat na tien jaar vervelen.’

Toch was de Nijmeegse universiteit destijds niet onverdeeld gelukkig met Geims spraakmakende proefje, dat overal ter wereld de kranten haalde, zegt zijn Leidse collega-fysicus Carlo Beenakker, voorzitter van de jury die komende maandag in het KennisCafé van de Volkskrant, KNAW en NEMO in De Balie het beste lachwekkende onderzoeksvoorstel van Nederland aanwijst. ‘Er ontstaat bij dat soort maffe experimenten snel een sfeertje van lui die in het lab maar wat klooien van onze belastingcenten.’

De van origine Russische Geim vertrok in 2000 om verschillende redenen uit Nijmegen en verwierf wereldfaam met een uniek grafietonderzoek. Een van die redenen, verklapte hij in een interview met een vakblad, was dat de Nederlanders zijn gevoel voor humor kennelijk niet helemaal deelden. ‘Geim is iemand die gekke dingen gewoon uitprobeert’, zegt Beenakker. ‘Grafeen, grafiet van één atoomlaag dik, ontdekte hij met potlood en plakband, en dat gaat hem ooit een echte Nobelprijs opleveren.’

Zo’n vijftig mensen of teams leverden de afgelopen zomer na een oproep in de Volkskrant voorstellen in voor onconventioneel wetenschappelijk onderzoek. Inzet daarbij is dat dit onderzoek, ooit, wordt genomineerd voor een IG Nobelprijs. Deze alternatieve Nobelprijzen worden ieder jaar uitgereikt voor onderzoek dat, zoals de organisatoren van het tijdschrift Annals of Improbable Research het omschrijven, ‘eerst aan het lachen maakt en daarna aan het denken zet’. Op 30 september aanstaande is het weer zover, in het Sanders Theatre in Cambridge, Massachusetts.

In de loop der jaren wonnen ook enkele Nederlanders een IG Nobel, doorgaans voor werk dat in keurige en soms vooraanstaande tijdschriften was gepubliceerd. De Groningse oogarts Pek van Andel met de eerste MRI-beelden van de menselijke coïtus. Bioloog Kees Moeliker met observaties van necrofiele homoseks bij de wilde eend. De Eindhovense microbioloog Annelies van Bronswijk met beestjes in beddengoed. Entomoloog Bart Knols met de voorliefde van malariamuggen voor tenenkaas.

Moeliker, die sinds enkele jaren het Europese gezicht van de IG Nobels is, noemt de prijs serieuzer dan nogal eens wordt aangenomen. ‘Mensen hebben het vaak over nutteloos onderzoek. Dat is niet het punt. We zoeken onderzoek dat tot de verbeelding spreekt, juist omdat het op het eerste gezicht bizar lijkt.’

Dat misverstand, zegt ook Pek van Andel, maakt dat academische kringen wat ambivalent met lachwekkend onderzoek omgaan. ‘Er bestaat een zekere angst voor het spel dat wetenschap ook kan zijn. Terwijl juist daar de creativiteit zich aandient.’

Ook elders bespeurt hij bekrompenheid. ‘De Telegraaf meldde destijds groot dat in Groningen kankerpatiënten op de wachtlijst stonden omdat wij stellen lieten soppen in de scanner. Onzin, want die apparaten staan toch aan, en we gebruikten hem in een weekend. Dan is het extra nuttig, kun je volhouden. Maar zoiets komt bij bestuurders natuurlijk toch hard aan.’ Jaren later kreeg hij het aan de stok met de universiteit toen hij de clitoris van de vrouwelijke anatomie nader wilde bestuderen met dezelfde scanners. Dat mocht niet.

Malaria-onderzoeker Bart Knols, na een carrière in Wageningen voor zichzelf begonnen, zegt zonder meer in zijn nopjes te zijn met de IG Nobel prijs die hij won. ‘Wat me vooral aanstaat, is dat het een waardering geeft voor out of the box denken. Het enige probleem is dat daar misverstanden over bestaan.’

Dat, zegt IG Nobel-vertegenwoordiger Moeliker, in het dagelijks leven conservator in het Natuurmuseum Rotterdam, is een fact of life. En dus opereert hij omzichtig in de opmaat naar de jaarlijkse prijzen. ‘We benaderen genomineerden in alle stilte met de vraag of ze wel willen. En een enkele keer is het antwoord nee. Vooral in het Midden-Oosten zien ze er de lol vaak toch niet van in.’

Maar ook in Nederland gebeurt het dat iemand voor de eer bedankt. Socioloog Ruut Veenhoven van de Erasmus Universiteit, gespecialiseerd in geluk, geeft desgevraagd toe dat hij ooit beleefd heeft geweigerd. Veenhoven: ‘Het is toch een prijs voor ‘gek’ onderzoek, en zo zie ik mijn werk niet. Ik had de publiciteit ook niet nodig om mijn werk onder de aandacht te brengen, over persbelangstelling heb ik nooit te klagen gehad.’

Pek van Andel barst in homerisch gelach uit op de vraag of zijn MRI-beelden van de menselijke verstrengeling zijn loopbaan wellicht kwaad hebben gedaan. ‘Ik ben geen man van ambities en reputaties, maar van humor. Humor is een teken van intelligentie, daar ben ik van overtuigd. Het spel omvat de ernst, niet omgekeerd.’

Uit je neus eten zou wel eens gezond kunnen zijn
VOORSTEL: onderzoek of het consumeren van (eigen) neuskeutels wellicht gezond is.GENOMINEERDE: Wim Steman, zorgkweker Buitengoed Park Leeuwenbergh, Leidschendam.

‘Als je in de auto zit, zie je het om je heen gebeuren: opeens heb je iets aan je vinger dat je kwijt moet. Aan de bekleding is toch niet echt een optie, en een zakdoek zit onbereikbaar in je zak. Dan is er maar één optie: opeten.

‘Als ik eerlijk ben, overkomt het mij ook weleens, maar altijd met een gevoel van schaamte. Je kunt je afvragen of dat alleen je opvoeding is, of dat er wellicht een medische of evolutionaire reden is om eigenlijk van neuskeutels te gruwen. Mensen wisselen in intimiteit de gekste lichaamssappen uit, maar geen neuspeuter. Althans, bij Spuiten & Slikken hoor je er nooit wat over.

‘Ik zou natuurlijk het liefst uit onderzoek zien komen dat het opeten van neuskeutels niet zozeer ongezond is, maar zelfs gezond. Zodat we al die brave opvoeders eindelijk gewoon ongelijk kunnen geven. Heerlijk.

‘Op de plek waar ik woon, hartje Den Haag, zijn elke ochtend de vensterbanken zwart van het stof. Je neus houdt dat soort troep uit je longen, en dat lijkt me maar goed ook. Maar is het dan ook ongezond als je het opeet? Er is zoveel dat je maag prima aankan. Neusslijm is lichaamseigen, dat kan haast niet ongezond zijn.

‘Ik zou graag een groot aantal vrijwilligers van dag tot dag hun neuskeutels laten verzamelen, in een mooi pillendoosje met vakjes. Daar zou een biochemicus mee uit de voeten moeten kunnen.’

Hebben winnaars minder last van voetbalpijn?
VOORSTEL: onderzoek of de pijntolerantie van voetbalteams voorspellende waarde heeft voor de uitslag van een wedstrijd.

GENOMINEERDEN: Marijtje Jongsma en Tineke van Rijn, pijnonderzoekers, Donders Centrum Radboud Universiteit Nijmegen.

‘We doen al jaren onderzoek, deels met studenten, naar pijn. Pijn is een ziekte van de hersenen, is in dit vakgebied steeds meer de overtuiging: chronische pijn hoeft soms niet eens meer een fysieke oorzaak te hebben, alsof het inslijt in de hersenen. Omgekeerd, mag je dan aannemen, heeft het brein ook invloed op de pijnbeleving. Dat is ook voor therapie van belang.

‘Om dat te onderzoeken meten we pijntolerantie met simpele proefjes in uiteenlopende populaties en omstandigheden. Daarvoor laat je ze hun hand in ijswater houden en aangeven wanneer het zeer begint te doen.

‘We hebben dat met voetballers gedaan, parapenters, mensen in coffeeshops. Bij voetballers, amateurteams uit de omgeving van Nijmegen, leek het onderzoek een gekke asymmetrie te geven: hele teams zaten hoog of laag. En nog gekker: de latere winnaars hadden vooraf een significant hogere pijngrens dan de verliezers.

‘Eerst begrepen we het niet. Nu denken we dat het wellicht iets met de fysieke eigenschappen en teamgeest van de ploeg te maken kan hebben. Het zou aardig zijn om dat in een serieuze competitie te testen. Liefst Vitesse of NEC natuurlijk, maar anders Jong Oranje of iets dergelijks. Wie weet winnen we dan eindelijk ook een keer de voetbalpool.’

Een groene pen motiveert leerlingen meer dan een rode
VOORSTEL: onderzoek of corrigeren met groen leerlingen meer motiveert dan met rood.

GENOMINEERDE: Jacqueline Boerefijn, docente biologie en ‘lessen in geluk’, Groen van Prinsterer Lyceum, Vlaardingen.

‘Begin van dit schooljaar heb ik in de eerste vergadering dus maar gewoon 120 groene ballpoints uitgedeeld aan al mijn collega-leraren. Dat leverde direct de nodige discussie op, en op zich vond ik dat natuurlijk al heel positief. Ze kennen me wel als iemand die gemakkelijk onconventionele oplossingen bedenkt.

‘Pubers zijn vaak erg negatief, zeker op school. Op de basisschool wil iedereen de juf nog graag helpen, maar daarna houdt het meteen op. Ze willen niks en vinden alles stom. Dus heb ik het GoedZo-fonds bedacht: een spaarsysteem van stickers voor behulpzaamheid, waarmee ze prijsjes kunnen winnen of kaartjes voor schoolfeesten. Het aardige is dat het ze al vlug niet meer om de prijsjes ging, helpen was weer gewoon geworden.

‘Persoonlijk vind ik mijn onderzoeksvoorstel helemaal niet zo lachwekkend. Eigenlijk ben ik er allang van overtuigd dat positieve feedback, in dit geval met groene in plaats van rode strepen, gewoon goed is voor de motivatie van je leerlingen. Wie niet goed in zijn vel zit, kan niet goed leren

‘Zulk onderzoek hoeft ook niet heel ingewikkeld te zijn. Je maakt bijvoorbeeld een ellenlange quiz waarbij je per vraag in rood of groen reageert. Het moment dat de deelnemer afhaakt, is al een grove maat voor de motivatie. Simpel en goedkoop, je zou het morgen in NEMO kunnen doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden