INTERVIEW

'Het is moeilijk koers houden in een storm'

Ze willen het punt meteen maar even maken. Mirko Noordegraaf en Scott Douglas zijn bestuurs- en organisatiewetenschappers van de Universiteit Utrecht en geen terrorismedeskundigen. Nieuwe inzichten over de aard van de terreurdreiging of de radicaliseringsdynamiek in Nederland zijn in dit interview van hen niet te verwachten. Hun opdracht was te onderzoeken of de contraterrorismestrategie 2011-2015 het risico op aanslagen heeft verminderd.

Een arrestatieteam bij een flat op de Mathenesserweg tijdens een anti-terreuractie in Rotterdam-West.Beeld anp

Wat is jullie als niet-ingewijden het meest opgevallen?

Noordegraaf en Douglas in koor: 'De overweldigende complexiteit van het fenomeen. '

Noordegraaf: 'Als je alleen al kijkt naar de verschillende radicaliseringsprocessen. Persoonlijke, sociale, fysieke factoren spelen een rol. Syriëgangers variëren in leeftijd, etnische afkomst, opleidingsniveau, qua werk- en thuissituatie.'

Douglas: 'Over de voedingsbodem zijn wetenschappers het onderling niet eens. Die is vanuit allerlei disciplines onderzocht. Voor de een is de ideologie de doorslaggevende factor, de ander wijst op sociale uitsluiting, weer een ander op het twijfelende adolescentenbrein.'

Noordegraaf: 'Internationale ontwikkelingen zijn onvoorspelbaar. De verwording van de Arabische Lente, het uitroepen van het kalifaat, hadden invloed in de onderzochte periode. Er is constant politieke strijd om maatregelen, de ene partij wil meer repressie, de andere meer aandacht voor sociale vraagstukken. Dan is ook nog sprake van een speelveld met een vrijwel onbegrensde groep partijen en spelers.'

Is het, gezien die 'overweldigende complexiteit', wel mogelijk de Nederlandse strategie te toetsen?

Noordegraaf: ' De effecten van de strategie zijn niet rechtstreeks te evalueren. De aanpak is breed, zowel gericht op repressie als preventie. Instrumenten worden door verschillende partners gecombineerd en tegelijkertijd ingezet. Daardoor is het lastig te beoordelen of een bepaald effect is toe te schrijven aan een specifieke maatregel. Of bijvoorbeeld, als het uitreizen van Syriëgangers is voorkomen, het intrekken van het paspoort doorslaggevend is geweest.

Wij hebben het samenspel beoordeeld, gekeken of de verbindingen tussen verschillende partijen die het beleid moeten opzetten en uitvoeren wel goed is verlopen. Je zou de vergelijking kunnen maken met het beoordelen van de kwaliteit van een afdeling spoedeisende hulp in een ziekenhuis. De kwaliteit van zo'n afdeling kan niet worden vastgesteld door louter te kijken naar het overlijdenspercentage. Misschien zijn er wel veel sterfgevallen doordat het ziekenhuis veel moeilijke patiënten in behandeling had bij wie ernstige complicaties zijn opgetreden.

De inspectie beoordeelt of de randvoorwaarden goed zijn ingevuld. Kijkt naar de opleiding van de medische staf, het gebruik van protocollen, de samenwerking van verschillende specialisten. Ook als alles top is geregeld, kan niet altijd worden voorkomen dat een patiënt overlijdt.

Voor terroristische aanslagen geldt hetzelfde. Zoals burgemeester Eberhard van der Laan onlangs zei: "Die aanslag komt er waarschijnlijk wel." Wat telt is of Nederland er alles aan heeft gedaan om de risico's te minimaliseren. De complexiteit in ogenschouw genomen, loopt het in Nederland best wel goed.'

Toch constateren jullie dat veel kennis, netwerken en capaciteit verloren zijn gegaan.

Douglas: 'Na de moord op Van Gogh heeft Nederland veel geïnvesteerd in zowel wettelijke als maatschappelijke instrumenten. Rond 2011 leek de terreurdreiging te zijn afgenomen en verslapte de aandacht voor contraterrorisme. Beleidsprioriteiten verschoven naar de bestrijding van de economische crisis, naar bezuinigingen, reorganisaties,fusies. Gemeenten kregen meer verantwoordelijkheid voor zorg en arbeidsparticipatie. Organisatorisch was van alles in beweging.

De knik kwam in 2013, nadat de eerste Syriëgangers waren vertrokken. Toen bleek dat veel kennis was weggelekt en cruciale contacten verloren waren gegaan. Moeilijk is het om dat alles weer op te bouwen. Zaken moeten opnieuw worden afgestemd tussen sociaalgerichte organisaties en veiligheidspartners.

Die afstemming ligt sowieso gevoelig tussen partijen die van taak verschillen. Gemeenten zeggen bijvoorbeeld dat het woord jihadisme, veel gebruikt in de veiligheidshoek, hen niet bepaald helpt. Zij zijn ook verantwoordelijk voor het vinden van een stageplaats, baan of woning voor risicofiguren en willen daarom goed contact met de gemeenschap.'

De brede aanpak wordt ook wel als 'soft' aangemerkt. Is er wel voldoende draagvlak?

Noordegraaf: 'De combinatie van zowel repressieve als preventieve maatregelen wordt door alle betrokken partijen geaccepteerd. Preventie wordt te makkelijk omschreven als "soft", maar dat is het niet.' Ook bij de politie wordt betreurd dat waardevolle contacten met moskeebesturen verloren zijn gegaan.'

Douglas: 'Om aanslagen te voorkomen, moeten de partijen samen optrekken. Dat neemt niet weg dat er altijd spanningen en conflicten zullen blijven. Een arrestatieteam van de politie dat plotseling binnen komt vallen bij een gezin, kan op het sociale vlak veel schade aanrichten.'

Noordegraaf: 'Veel onvrede is er over de bevriezingsmaatregel. Landelijk wordt bepaald dat tegoeden van risicofiguren kunnen worden bevroren. Zo'n persoon kan er bij de kassa van Albert Heijn achterkomen dat hij niet meer kan pinnen. Je weet niet hoe zo'n figuur gaat reageren. Gemeenten hebben best begrip voor harde maatregelen. Ze willen wel tijdig worden geïnformeerd. Daar schort het nogal eens aan.'

Laat de NCTV zich te veel leiden door het harde politieke debat?

Noordegraaf: 'Dat kritische geluid is er, maar er is ook begrip. Het is lastig laveren tussen de eisen van de politiek en van alle partners in dat complexe netwerk. Voor een evenwichtig beleid is het belangrijk dat de onafhankelijke makelaarsrol van de NCTV actief wordt beschermd. Dat moet geregeld kunnen worden, want de coördinator heeft veel draagvlak.'

Kan een 'Deltaplan tegen terrorisme', waar jullie voor lijken te pleiten, voorkomen dat opnieuw gaten vallen in het contraterrorisme-beleid?

Douglas: 'We spreken ons niet uit over gewenst beleid. We doen slechts de suggestie te kijken naar andere beleidsdomeinen. Voor contraterrorisme geldt dat het moeilijk is koers te houden in een storm, maar dat het pas echt gevaarlijk wordt als de wind wegvalt. De noodzaak voor blijvende aandacht zie je ook bij zorg, onderwijs en de strijd tegen het water.'

Noordegraaf: 'Voor water is van alles opgetuigd: een Deltaprogramma dat verschillende kabinetsperiodes overspant, een Deltacommissaris, een Deltafonds als een soort buffer tegen bezuinigingen.'

Douglas: 'Het Delta-raamwerk is zwaar geïnstitutionaliseerd, dat past wellicht niet bij een dynamisch onderwerp als terrorisme. De politiek hoeft dat model voor contraterrorisme niet over te nemen, maar zou er op zijn minst van kunnen leren.'

Na de moord op filmmaker Theo van Gogh raken de beleidsprocessen voor contraterrorisme in een stroomversnelling. Ingesteld worden het Alerteringssysteem Terrorismebestrijding voor vitale sectoren (ATb), de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb, nu NCTV), het periodieke 'Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland' (DTN). De informatie-uitwisseling tussen overheidsorganisatie wordt versoepeld door het verbinden van de organisaties via de CT Infobox.

Tot 2011 worden wettelijke, beleidsmatige en organisatorische maatregelen niet expliciet met elkaar verbonden door één nationale contraterrorisme-strategie. In samenspraak met de AIVD, het OM en de politie wordt deze in 2011 opgesteld door de NCTV, die de regie heeft. Die aanpak is nu voor het eerst geëvalueerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden