Reportage

Het is de frituur, weet Lelystad

Nergens anders zijn de zorgkosten per Nederlander zo hoog. De Lelystatters zelf weten best hoe dat komt: ongezond leven. Want ja, hoe gaat dat, als je weinig geld hebt?

Lisa van der Velden en Iris Koppe
Medisch Centrum Pandion aan het 'oplappleintje' in de Lelystadse wijk Botter. Beeld Freek van den Bergh
Medisch Centrum Pandion aan het 'oplappleintje' in de Lelystadse wijk Botter.Beeld Freek van den Bergh

'In deze gemeente wordt alles maar gefrituurd', zucht Ineke Vontenie, 'als ze daar nou eens mee zouden ophouden, dat zou al heel wat zijn.' Vontenie, al meer dan 43 jaar inwoner van Lelystad, staat voor het Medisch Centrum Pandion in de wijk Botter. Dit postcodegebied heeft, samen met de wijk Bolder, de hoogste zorgkosten van Nederland. Ook Vontenie - eind vijftig, kortgeknipt haar, geel jasje, roze onderhemd - is hier net bij de apotheek geweest.

Waar de gemiddelde Nederlander per jaar 2.186 euro aan zorgkosten maakt voor bijvoorbeeld de huisarts, medicijnen en bezoeken aan het ziekenhuis, is dat hier zeker een kwart hoger.

'Te zwaar zijn' zou in Botter een oorzaak kunnen zijn. Volgens cijfers van het CBS hebben inwoners van Lelystad vaker dan gemiddeld last van overgewicht. De bewoners van Botter zelf hebben ook wel een verklaring. Vontenie: 'Er zijn hier veel verpauperde wijken. Het zijn echt niet alleen de oudjes hier die veel naar de huisarts moeten. Zij eten in tenminste nog wel eens andijvie of zuurkool. Maar jonge ouders? Ja, ik zei het al: alles gaat maar in die frituur. Voor mijn kleinkinderen maak ik altijd broccoli. Ze hoeven het niet helemaal op te eten, als ze maar iets binnen krijgen.'

In de apotheek van het Medisch Centrum Pandion is het een komen en gaan van jong en oud. Volgens Edo (31) hebben veel jongeren hier geen baan, dus die kunnen doordeweeks naar de apotheek en boodschappen doen. Zelf eet hij niet echt gezond. 'Als je weinig geld hebt, haal je sneller een pizza.' Dat de zorgkosten hier hoger zijn, kan hij bijna niet geloven. 'Ze doen supermoeilijk met doorverwijzen, je mag nooit naar een specialist. Mijn ouders zijn al een paar keer van huisarts gewisseld omdat ze niet werden doorverwezen.'

Bewoners van Botter noemen het pleintje voor het Pandion liefkozend het 'oplappleintje': er zitten een tandarts, fysiotherapeut en het medisch centrum met een aantal huisartsen. De wijk Botter bestaat uit twee delen: aan de ene kant van het plein de 'wat hogere' rijtjeshuizen en aan de andere kant de 'laagbouwbotter'.

Robert Wolf (58) denkt dat juist de mengeling van ouderen plus de niet al te vermogende jonge gezinnen in deze goedkope huizen een groot beroep doen op de zorg. 'Het is die combinatie van mensen.'

Toch zien ze bij de apotheek toch vooral ouderen langskomen. 'Ik denk dat de bewoners op leeftijd hier de meeste zorgkosten maken', zegt een medewerker. 'Er zijn veel chronische zieken. En mensen met een te hoge bloeddruk of diabetes. Jongeren komen maar incidenteel.'

De artsen van de huisartsenpraktijken in het Pandion willen zich niet uitlaten over de kwestie. 'Wij weten niet waaraan het ligt', zegt de assistente van huisarts Ramyad. Bij het ziekenhuis MC Zuiderzee laat een woordvoerster weten dat het klopt dat de inwoners van Lelystad meer zorg nodig hebben dan elders. 'De levensstijl zou inderdaad een rol kunnen spelen.'

Volgens schrijver Joris van Casteren, die het boek Lelystad schreef en er zelf opgegroeid is, heeft Amsterdam Lelystad jarenlang gebruikt als 'dumpplek' voor arme mensen. 'In de jaren zeventig werden de huizen in Amsterdam veel te duur en werden arme mensen aangemoedigd om naar Lelystad te vertrekken. Daar werd ontzettend ongezond geleefd: alle vrouwen rookten mentholsigaretten en mannen zware shag. Ook zaten overal snackbars. Die eerste generatie is nu gebrekkig aan het worden. Zij hebben allemaal zorg nodig.'

Regionale verschillen: makkelijker te verklaren dan op te lossen

Uit cijfers van onderzoeksbureau Vektis (geanalyseerd door RTL Nieuws Buurtfacts) blijkt dat de huisarts-, medicijnen- en ziekenhuiskosten die Nederlanders gemiddeld maken regionaal sterk verschillen. In vijf stedelijke wijken - één in Lelystad, één in Utrecht en drie in Den Haag - ligt dit bedrag zo'n 20 tot 25 procent boven het gemiddelde, terwijl de inwoners van een dorpje bij Sneek bijna 30 procent eronder zitten. Maar waarom kost de zorg aan een Lelystatter bijna 1.400euro meer dan de zorg aan een Súdwest-Fryslânder? En valt daar iets aan te doen?

Volgens Patrick Jeurissen, bijzonder hoogleraar betaalbaarheid van zorg, zijn vier belangrijke oorzaken van invloed op regionale verschillen in zorgkosten. Leeftijd en geslacht spelen natuurlijk mee (hiervoor zijn de cijfers gecorrigeerd), maar ook inkomen en opleidingsniveau, cultureel-maatschappelijke invloeden en de beschikbaarheid van zorg. Met die laatste oorzaak in het achterhoofd zijn de lage zorgkosten op de Wadden goed te verklaren, vindt Jeurissen. 'Als er een grote plas water tussen jou en een zorgaanbieder ligt, speelt dat gewoon mee. Andersom heeft een rijtje ziekenhuizen in de buurt juist een aanzuigende werking. Dan ga je toch sneller.'

Regionale verschillen zijn vaak goed te verklaren maar lastig op te lossen, zegt zorgeconoom Wim Groot. 'In krimpgebieden als Zuid-Limburg en Oost-Groningen, waar de zorgkosten hoog boven het gemiddelde liggen, trekken de sociaal sterkeren nu eenmaal weg, terwijl de sociaal zwakkeren overblijven.' De achterblijvers hebben vaak problemen, vertelt Groot. Zij leven ongezonder, zijn vaak werkloos, hebben schulden of leven van een uitkering. Dat levert stress en psychische problemen op, maar ook somatische klachten.

Volgens Groot proberen zorgverzekeraars regionale verschillen tegen te gaan door te 'spiegelen'. 'Dan laten ze zorgaanbieders waar relatief veel zorgkosten vandaan komen weten dat andere instellingen matiger zijn. Dat zeggen ze overigens niet dwingend, meer als een suggestie.' Groot vindt dat prima, maar wijst er ook op dat Nederland internationaal bekendstaat als een land waar mensen niet snel naar de dokter stappen en huisartsen niet snel doorverwijzen. 'Grosso modo zijn zowel patiënten als artsen hier terughoudend in zorggebruik.'

Ook Jeurissen plaatst de cijfers in perspectief. De verschillen in zorgkosten voor bepaalde behandelingen of medicijnen - bij de ene zorginstelling heb je veel meer kans op een knieoperatie dan elders - zijn volgens hem veel groter. 'Net als de verschillen tussen de 1procent duurste patiënten, die jaarlijks 30 procent van de kosten in de curatieve zorg veroorzaken, en de rest.'

Volgens de hoogleraren kunnen zorgverzekeraars regionale verschillen proberen te verkleinen, maar zullen onverklaarbare variaties altijd blijven bestaan. Een woordvoerder van het Antonius Ziekenhuis in Sneek laat desgevraagd weten dat zij zelf ook echt niet weten waarom de inwoners van nabijgelegen dorpjes zo weinig zorgkosten maken. 'Maar het zijn Friezen hè. Die gaan laat naar de dokter. De mensen zijn hier uit zichzelf al 'zuinig en zinnig', zoals Schippers het graag ziet.'

Door: Lisa van der Velden

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden