Het hmmmmm zit diep in ons

Waar is het geluid, vroeg Steven Mithen zich af bij reconstructies van Neanderthalers. Ze zongen...

Door Maarten Evenblij

Wat is dat toch, vroeg Steven Mithen zich af. 'Waarom raakt muziek mij zo, zingt mijn vrouw in een koor en stuur ik mijn kinderen naar piano- en vioolles? Is die liefde voor muziek iets van de moderne mens of een oeroud fenomeen? Iets van ver voor de moderne mens zijn intrede deed, zelfs van voor de ontwikkeling van taal en spraak?'

Het antwoord gaf de 45-jarige hoogleraar vroege prehistorie aan de Universiteit van Reading, Engeland afgelopen zomer met de publicatie van zijn boek The singing Neantherthals. Woensdag lichtte hij zijn bevindingen, neergelegd in 374 bladzijden, toe tijdens een seminar en een lezing aan de Universiteit van Amsterdam.

Er is veel debat over wanneer de vroege mens de eigenschappen ontwikkelde die hem definitief van de dieren zouden onderscheiden. Rechtop lopen, voorwerpen en vuur gebruiken, bewustzijn, intelligentie en spraak zijn de hoekstenen van het menszijn. En de meeste daarvan waren, althans in rudimentaire vorm, al aanwezig in de mensachtigen die twee miljoen jaar geleden leefden.

Behalve de spraak. Die is, aldus paleogenetici, pas ruim honderdduizend jaar geleden ontstaan in Homo sapiens en heeft ertoe geleid dat de mens zich in sneltreinvaart over de aardbol verspreidde. Algemeen aanvaard is dat de Neanderthalers die tussen de vierhonderdduizend en honderdduizend jaar geleden (deels gelijktijdig met Homo sapiens) leefden de spraak moesten ontberen.

'Op tekeningen en in reconstructies zag ik hoe archeologen zich het leven van de Neanderthalers voorstellen. In de weer met wat stenen, gezamenlijk op jacht of aan het verzamelen. Dan dacht ik: waar is het geluid? Wat voor geluid maakten de Neanderthalers? Zaten ze daar in stilte bijeen, gromden ze alleen maar wat of was er een andere vorm van communicatie? Neanderthalers leefden in grote groepen waarin cohesie en dus communicatie belangrijk zijn. Hoe kwamen die tot stand?'

Muziek en een soort holistische klanktaal zonder grammatica, door Mithen 'Hmmmmm' genoemd, werden de sleutels die het mysterie moesten ontsluiten. Tijdens een zoektocht langs uiteenlopende wetenschappelijke disciplines sprokkelde hij de stukjes bijeen. Evolutietheorie en paleo-archeologie leerden Mithen iets over de manier van leven van de vroege mens en over de ontwikkeling van spreken en musiceren. Van anatomen en neurobiologen leende hij kennis over de bouw van het spraakorgaan en het oor, over het herkennen en verwerken van spraak, muziek en emoties.

Biologen, (ontwikkelings)psychologen en taalkundigen brachten Mithen op de hoogte van de overeenkomsten en verschillen tussen spraak en muziek, van muziekachtige communicatiesystemen in het dierenrijk en het gedrag van jonge kinderen wat betreft taal, spraak en muziek. Ze wijdden hem ook in in de geheimen van de psychologie van (muzikale) emoties. Musicologen en etnografen lieten Mithen de vele verschijningsvormen en rollen van muziek in diverse samenlevingen zien.

Uit deze zee aan kennis kwam Mithen, die naast archeologie ook biologie en wiskunde studeerde, boven met een elegante en uitdagende theorie. Muziek, zo is zijn stelling, is niet een laat bijproduct van het menselijke vermogen tot taal en spraak. Nee, het is een veel oudere menselijke eigenschap. Net als spraak ontsproten uit een oeroude manier van communicatie en teambuilding waarover onze vroege voorouders beschikten.

Deze gemeenschappelijke evolutionaire voorouder van taal en muziek ('Hmmmmm' voor Holistic, multi-modal, manipulative, musical & mimical) was taal noch muziek. Het zouden klanken zijn geweest die niet alleen bedoelingen als 'hij gaf het aan haar', of dieren (nabootsen van geluid en houding) duidelijk maakten, maar ook een manipulerende functie hadden. Dat wil zeggen dat ze ook bedoeld waren om emoties op te wekken en daarmee groepsgenoten aan zich te binden en samenhang te bewerkstelligen.

Een voorloper van de communicatie met Hmmmmm ontwikkelde zich vanaf twee miljoen jaar geleden toen communicatie voor de mensachtigen steeds belangrijker werd. Jagen, verzamelen, partnerkeuze, ouderschap en groepsactiviteiten waren immers gebaat bij een verbeterde communicatie. Onder invloed van het rechtop lopen werden daarvoor ook betere voorwaarden geschapen door een groeiende herseninhoud en door lichaamsaanpassingen voor het maken van complexere geluiden.

Mithen denkt dat de holistische klanken (uitingen die een geheel begrip inhouden) werden ondersteund door variaties in toonhoogte, luidheid, melodie, herhaling, ritme en gebaren. Deze voegden nuances in betekenis toe en waren miljoenen jaren lang voldoende voor de communicatie van onze voorouders op de Afrikaanse savanne. De Europese afstammelingen van de vroege mensachtigen, de Neanderthalers, vervolmaakten het Hmmmmmm-communicatiesysteem. Vandaar Mithens 'zingende Neanderthalers'.

In de Afrikaanse tak echter, die Homo sapiens zou worden, ontwikkelde zich later de taal uit het Hmmmmm-systeem. De - samengestelde - allesomvattende klanken werden uit woorden opgebouwde zinnen die eindeloze combinaties mogelijk maakten. Wat overbleef uit Hmmmmm was in feite de muziek. Omdat zij niet langer nodig was voor de dagelijkse communicatie ontwikkelde muziek zich voor andere doeleinden. Vooral in het bovennatuurlijke domein. 'Met de opkomst van het religieus besef werd muziek het belangrijkste middel om met de goden te communiceren', stelt Mithen.

Op grond van de neurologie valt te verdedigen dat taal en muziek gebruik maken van verwante structuren en mechanismen in het brein. Dat wijst op een gemeenschappelijke ontwikkeling. Ook zijn er voldoende bewijzen dat muziek diepe emoties kan oproepen. Waarmee het appelleert aan hersensystemen die vroeg in de evolutie zijn aangelegd. Wat overeenstemt met de Hmmmmm-theorie, die de scheiding van emoties en rede laat in de menselijke evolutie centraal stelt: muziek manipuleert onze emoties en taal vertelt ons over de wereld.

Had Mithen op basis van dezelfde wetenschappelijke kennis ook een boek kunnen schrijven over muziek als slechts een toevallig bijproduct van de ontwikkeling van taal? Ja, zegt hij impulsief. Nou nee, corrigeert hij zich.

'Op mijn zoektocht ben ik een overweldigende hoeveelheid feiten tegengekomen die mijn theorie ondersteunen. Natuurlijk maak je een selectie. Als je aan de ene neuroloog vraagt hoe de perceptie van muziek in elkaar steekt, krijg je een ander antwoord dan als je het aan een ander vraagt. Dan koos ik natuurlijk wel de opvatting die het best in mijn hypothese past. Als ik een tegenovergestelde stelling had willen onderbouwen, zou ik ongetwijfeld wel wat argumenten hebben gevonden, maar het zou een heel dun boekje zijn geworden.'

Maar niemand weet toch wat de Neanderthalers deden, dachten, zeiden? We waren er niet bij.

'De archeologie is minder speculatief dan de meeste mensen denken. Er zijn heel veel tekenen die houvast geven. In gevonden fossielen, maar ook in kennis van de evolutie. Zoals de ontwikkeling van het strottenhoofd, de omvang van het brein, de psychologie en sociologie en niet te vergeten de etnografie. Je probeert een beeld op te bouwen uit talloze puzzelstukjes die elkaar aanvullen. Als de juiste methodologie wordt gebruikt is de archeologie niet speculatiever dan de neurologie of de sterrenkunde. Ik schrijf geen fantasy.'

Hoe reageren deskundigen op uw hypothese?

'Men waardeert het als je zaken uit verschillende disciplines samenbrengt. Tegelijkertijd zorgen die specialisten voor veel discussies. Ik heb elke discipline een eerlijk aandeel in mijn boek willen geven, daardoor bevat het een paar omissies. Zo heb ik teveel naar muziek als een Westers fenomeen gekeken en te weinig naar vogelgezang en muziek in de natuur. Ook een aantal neurologische aspecten kunnen verder worden uitgediept. Die kritiek neem ik serieus. In het algemeen krijgt mijn hypothese positieve reacties.'

Mithen gaat zich nu weer wijden aan opgravingen van de eerste menselijke nederzettingen in Zuid-Jordanië en in Engeland. Hij maakt graag z'n handen vuil, immers het wezen van de archeologie. Maar nu Pandora's muziekdoos is geopend, zal hij ook daarmee verder gaan. 'Er zijn weinig vakgebieden waar ik ongestoord naar muziek kan luisteren en zeggen dat ik aan het werk ben. Ik verheug me nu al op de muziek van de Australische aboriginals en Afrikaanse stammen.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden