Het goud van de Argonauten

De mythe van Jason en het Gulden Vlies is meer dan een mythe. Het land Colchis bestond – nu heet het Georgië – en goud was er ook....

Ze zijn bijna niet te zien, in het gelige tl-licht. Kleine, gouden sieraden, raadselachtig en verfijnd. In de stoffige ‘schatkamer’ van het vervallen Museum voor Schone Kunsten in Tbilisi, Georgië, een voormalig seminarie waar ooit Jozef Stalin heeft gestudeerd, komen ze nauwelijks tot hun recht.

Vanaf vandaag is dat anders: de Georgische juwelen pronken voor even in een mooi uitgelichte expositie in het Drents Museum in Assen. Dat hoopt het succes van zijn tentoonstelling Het Terracotta Leger van Xi’an van twee jaar geleden te herhalen met Goud uit Georgië – De mythe van het Gulden Vlies.

De 150 gouden, zilveren en bronzen objecten op de expositie – grotendeels uit het bezit van het Georgisch Nationaal Museum en in het kader van een goodwill-campagne al de halve wereld over geweest – dateren van 2000 voor tot 300 na Christus. Ze zijn afkomstig uit Colchis, het mythische land van Jason en het Gulden Vlies in het westen van het huidige Georgië, dat al in de Oudheid bekendstond als een bakermat van landbouw, wijnbouw en metaalbewerking.

Volgens de klassieke Griekse mythe, opgetekend in de Argonautica van Apollonios van Rhodos, krijgt Jason, zoon van koning Pelias van Iolkos, opdracht het Gulden Vlies, een magische gouden ramsvacht, te stelen van koning Aietes van Colchis. Jason vertrekt met het schip de Argo en vijftig helden, de Argonauten, via de Zwarte Zee naar het verre Colchis en verovert het Gulden Vlies dankzij de tovenaarskunsten van Aietes’ dochter Medea.

De mythe heeft een kern van waarheid, zegt Darejan Kacharava, hoofdconservator archeologie van het Georgisch Nationaal Museum. Colchis bestónd, het wordt genoemd door Homerus, Appianus en Strabo, en het lag aan de rand van de toenmalige bekende wereld aan de Zwarte Zee, waar de Grieken handelskolonies bezaten. De Grieken noemden Colchis ‘rijk aan goud’, een metafoor voor rijkdom en een verwijzing naar nog altijd te winnen bodemschatten.

Het Gulden Vlies zou refereren aan een traditionele methode van goudwinning die nog tot in de jaren dertig in gebruik was in Svaneti, in de Kaukasus. Een schapenvacht wordt in een bergbeek gelegd, zand wordt erover geschept en gewassen, waarna de zwaardere gouddeeltjes achterblijven op de vettige vacht. Als het goed is.

De tocht der Argonauten zelf vond vermoedelijk plaats in de 13de eeuw voor Chr., de Mykeense tijd. Enige archeologische bevestiging is echter niet gevonden, aldus Kacharava. De eerste aantoonbare contacten tussen Colchis en Griekenland dateren pas van de 8ste eeuw, getuige Griekse vazen in Colchis en votiefbeeldjes uit Colchis in de Heratempel op Samos.

Tempelstad
Veel voorwerpen op de expositie komen uit Vani, 40 kilometer van Kutaisi, waar volgens Byzantijnse bronnen de citadel van Aietes lag. Vani is nu een slaperig dorp, maar van de 8ste tot de 1ste eeuw voor Chr. was het een belangrijke tempelstad. Resten ervan bevinden zich op een strategisch gelegen heuvel met uitzicht op het dal van de Rioni, de rivier die Jason moet zijn opgevaren, en bij helder weer de toppen van de Kaukasus.

Vani (hoe de stad in de Oudheid heette, is onbekend) is de best onderzochte site van Georgië, hoewel volgens Kacharava, hoofd opgravingen, pas eenderde is blootgelegd. Vanouds kwamen hier bij regen gouden voorwerpen vrij, maar pas sinds 1945 is er systematisch gegraven. De vondsten zijn in het kleine museum van Vani te zien. Terracotta-fabeldieren met (drie) dubbele stierenkoppen voor en achter, zwart geglazuurd keramiek, wijnvaten en wijnkelken, bronzen beeldjes en veel, heel veel gouden sieraden.

Het archeologisch materiaal illustreert de contacten tussen Griekenland en Colchis. Griekse geometrisch gegraveerde bijlen, later keramiek, nog later Griekse kapitelen en andere architectonische sier. In de Hellenistische tijd begroef men in Colchis de doden op Griekse wijze met een obool in de mond, een geldstuk voor Charon, de veerman van de Styx.

De tentoonstelling in Assen laat vooral voorwerpen zien uit de 5de tot 2de eeuw, zoals zilveren kelken en lepels, glazen wijnbekers, kralen van amber en verguld glas, bronzen beeldjes en veel gouden sieraden en ornamenten: een armband met zwijnfiguren, een ketting met vogelvormige hangers, zegelringen, oorbellen, slaapornamenten, een diadeem met leeuwen die vee bespringen.

Veel spul is bijna te klein om met het blote oog te zien, maar wel met het blote oog gemaakt. Met technieken als granulatie, waarbij gesmolten goud in koud water werd gegoten, zodat het tot druppeltjes stolde, waarna die, op grootte gezeefd, met lijm op de juiste plek werden geplakt. Een techniek die pas in de jaren dertig van de vorige eeuw werd doorgrond. Het resultaat is nog altijd spectaculair.

Carneliaan
De meeste voorwerpen zijn afkomstig uit graven. Een van de rijkste was van een dame uit de 5de eeuw. Haar graf bevatte 1.700 gouden objecten (waarbij wel elke kraal is meegeteld). De ligging van de vrouw kon worden gereconstrueerd uit de positie van haar diadeem, halsketting en armbanden van goud en carneliaan. Ook werden ijzeren spijkers gevonden, van een vergane houten sarcofaag.

Wie waren de bewoners van Colchis? Een lastige vraag, want er zijn geen schriftelijke bronnen. Op Assyrische kleitabletten is sprake van een koning der Kilchen, mogelijk Colchis, maar zeker weten we het niet, aldus Kacharava. Hoewel de voorouders van de huidige Georgiërs pas in de 5de eeuw na Chr. in beeld komen, claimt men tegenwoordig graag een taalkundige en etnische band met de oer-Georgiërs van Colchis. Dat lijkt wishful thinking. Archeologie raakt in de Kaukasus snel aan nationalisme.

Het einde van Colchis is even raadselachtig als het begin. In de loop van de Hellenistische periode wordt de politieke situatie instabiel. In Vani worden grote versterkingen gebouwd, maar halverwege de 1ste eeuw voor Chr. is het ineens afgelopen. De stad lijkt in twee fasen te zijn verwoest. Aanwijzingen zijn de bronzen kop van een stormram en een rond die tijd verstopte tempelinventaris.

Wie Vani heeft verwoest, is onduidelijk. Koning Mithridates VII van Pontus wellicht, of zijn opvolger Pharnaces. Hoe dan ook, het land van het Gulden Vlies keerde weer voor tweeduizend jaar terug in het domein van de mythe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden