Het geloof in complotten is religieus

Complottheorieën scheppen orde in een steeds ondoorgrondelijker wereld, meent Stef Aupers, en daarmee vervullen ze een religieuze functie...

Precies een half jaar na 11 september 2001 stormt een ‘verwarde’ man de Rembrandttoren in Amsterdam binnen en gijzelt het personeel. Zijn actie is gericht tegen Philips: het bedrijf zou ‘geheime informatie’ verstopt hebben achter de ‘zwarte balkjes’ op de breedbeeldtelevisie.

De man, zo luidde de diagnose, had een paranoïde persoonlijkheidsstoornis. In het psychiatrische handboek DSM IV wordt deze stoornis omschreven als ‘een diepgaand wantrouwen ten opzichte van anderen waardoor hun beweegredenen worden geïnterpreteerd als kwaadwillig’. Dit ziektebeeld is diep verankerd in de huidige samenleving.

‘Tegenwoordig weet je echt niet meer wie of wat je moet vertrouwen.’ Met deze stelling van het SCP is 60 procent van de Nederlanders het eens. Van de Amerikanen gelooft 42 procent dat de overheid informatie achterhoudt over de ware gebeurtenissen rond 11/9. De grote aandacht voor complottheorieën de afgelopen dagen duidt erop dat zij mainstream worden. Dat maakt het problematisch om deze paranoïde denkbeelden te pathologiseren als een ziektebeeld of als ‘irrationeel’. Sterker nog, het in twijfel trekken van de officiële versie van gebeurtenissen kan wel eens getuigen van een hoge mate van rationaliteit, een superieure vorm van scepsis. Zoals een personage in de X-files het verwoordt: ‘Maakt niet uit hoe paranoïde je bent, je kunt nooit paranoïde genoeg zijn.’

De discussie over het rationaliteitsgehalte van complottheorieën is niet eenvoudig te beslissen. Interessanter is de vraag waarom steeds meer mensen tegenwoordig bereid zijn in complottheorieën te geloven.

De wildgroei aan complottheorieën komt in de eerste plaats door de toegenomen twijfel over de status van kennis. Waarheid wordt niet gevonden maar geproduceerd, stellen de postmodernisten. Uit stapels empirisch onderzoek blijkt dat er onder de bevolking een groeiend wantrouwen bestaat tegen religieuze, wetenschappelijke en politieke autoriteiten en hun waarheidsclaims. Dit wantrouwen wordt versterkt doordat gerenommeerde experts elkaar voortdurend tegenspreken.

In dit kennisklimaat concurreren reguliere met alternatieve theorieën. Immers, als waarheid is gedegradeerd tot informatie, is alles mogelijk. Jezus had een zoon, waarom niet? Ironisch genoeg, dragen de verwoede pogingen van complottheoretici de ‘echte’ waarheid boven tafel te krijgen juist bij aan de waarheidscrisis. Denk aan de moord op Kennedy. Nu, meer dan 40 jaar later, zijn er talloze theorieën over de betrokkenheid bij die moord van de CIA, de FBI, linkse extremisten, rechtse extremisten, Texaanse oliebaronnen, vrijmetselaars, de maffia en anderen. Die theorieën sluiten elkaar uit, overlappen elkaar en vullen elkaar soms ook aan. Maar van een toenemende kennis is geen sprake, integendeel: door de wildgroei van alternatieve verklaringen zijn hoofdzaken steeds moeilijker te onderscheiden van bijzaken; echt bewijs niet langer van vals bewijs; feit niet langer van fictie. Hierdoor wordt het steeds minder plausibel dat de waarheid boven tafel komt. Wat is gebeurd met de moord op Kennedy, zal ook gebeuren met 11/9. De waarheid implodeert in een stofwolk aan interpretaties.

Een tweede stimulans voor complottheorieën is dat sociale, economische en technische systemen steeds meer als ondoorgrondelijk worden ervaren. Overheden lijken zich te vermenigvuldigen in tal van reguliere en clandestiene organisaties die – wie weet – meeluisteren met elk telefoongesprek op deze planeet. Wie begrijpt nog de financiële markten die als een onvoorspelbare natuurkracht de aarde bestieren? Het world wide web rekent definitief af met de gedachte dat wij de wereld met technische middelen kunnen beheersen. Een ‘I love you’-mail kan een kwaadaardig virus zijn, terwijl voortgang op het terrein van de artificiële intelligentie paranoïde scenario’s als van The Matrix voedt.

Dit wantrouwen ten aanzien van oncontroleerbare systemen leidt tot twijfel aan jezelf en angst voor brainwashing. Kunnen wij onze zintuigen nog wel vertrouwen of is wat wij zien, horen en ervaren gekoloniseerd door de werkelijkheid van de media? Zijn wij reeds gevangen in The Matrix? ‘De Matrix is alom tegenwoordig, is zelfs hier aanwezig. Hij maakt je blind voor de waarheid.’ Zelfs George W. Bush – toch geen onzeker type – weet het zeker: ‘Onze wereld is veel onzekerder dan vroeger. Vroeger was het duidelijk: wij tegen de Russen.’

Deze uitspraak verraadt een zekere nostalgie naar de Koude Oorlog waarin twee paranoïde natiestaten elkaar bestreden; ‘zekere paranoia’ heeft inmiddels plaatsgemaakt voor ‘onzekere paranoia’. Juist de afwezigheid van duidelijke machtscentra in een globaliserende, grenzeloze wereld doet het vermoeden rijzen dat er ergens sinistere machten of krachten zijn die de touwtjes in handen hebben. Machten die ons en onze perceptie van de werkelijkheid controleren. De verbeelding blijkt daarbij net zo grenzeloos geworden als de wereld waarin wij leven. Zo ontvouwt Devon Jackson in Conspiranoia! (2000) zijn meta-complottheorie: ‘Ontdek het ware verhaal achter de nazi’s, JFK, de vrijmetselaars, Bill Gates, LSD, de Ku-Klux-Klan, het militair-industrieel complex, de FBI, de CIA, DNA, UFO’s, kwikvullingen, de teletubbies, NASA, de gekkekoeienziekte, Jerry Garcia, en ontdek hoe dit alles met elkaar samenhangt.’

En zo ziet de complottheoreticus – aangestuurd door een grote scepsis – dieptestructuren in een structuurloze wereld; orde in een chaotische samenleving en intentie waar toeval regeert. Daarmee functioneren complottheorieën als zingevingsystemen. De socioloog Max Weber zei een eeuw geleden dat de moderne wereld ‘onttoverd’ is – ontdaan van een geloof in mysterieuze machten en krachten. Dat lijkt een vergissing. In het Westen lopen de kerken leeg, maar zijn moderne systemen – staat, economie en technologie – zelf mysterieuze entiteiten geworden. Geloof in complotten is religie voor atheïsten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden