Het ene zika-complot is nog dwazer dan het andere

Met het zikavirus grijpen ook de complottheorieën om zich heen. Je kon erop wachten, met zo'n geheimzinnig virus in een gebied waar het vaker ritselt van de intriges.

Over het virus is nog veel onduidelijk, niet in de laatste plaats in hoeverre het echt verantwoordelijk is voor het verhoogde aantal gevallen van het kleinhoofdigheidssyndroom microcefalie bij baby's. Beeld anp

Zo zouden de geboortedefecten die aan het muggenvirus worden toegeschreven in werkelijkheid worden veroorzaakt door het larvengif voor muggen pyriproxyfen, geproduceerd door een dochterbedrijf van 's werelds lievelingszondebok Monsanto. Wat men er niet bij zegt, is dat het verhaal komt van een beruchte Argentijnse activistengroep die geregeld wilde geruchten rondstrooit, dat het gif al 20 jaar op de markt is, ook in andere landen wordt gebruikt en ingrijpt op een muggenhormoon dat mensen niet hebben.

Bovendien is het middel uitvoerig getest, zegt muggenexpert Sander Koenraadt van Wageningen Universiteit. 'Het is nooit verkeerd om open te staan voor nieuwe suggesties. Maar het moet wel ergens op zijn gebaseerd, en niet op een losse aanname: hee, het doet iets met insecten, dan zal het ook wel iets met mensen doen.' De schrijvende hoogleraar oncologie David Gorsky, die op zijn weblog al meerdere complottheorieën over zika fileerde, is cynischer: 'Toch knap dat het weer is gelukt om Monsanto de schuld te geven'.

Genetisch gemanipuleerd

Een andere theorie: niet het zikavirus, maar genetisch gemanipuleerde muggen zitten achter de problemen in Brazilië. Vorig jaar zette het Britse bedrijf Oxitec immers genetisch veranderde muggen uit in het land, bedoeld om de voortplanting van de mug te verstoren: dat kan geen toeval zijn. Wat men echter verzwijgt, is dat de problemen ontstonden ver van de stad waar de genmuggen werden losgelaten.

Over het virus is nog veel onduidelijk, niet in de laatste plaats in hoeverre het echt verantwoordelijk is voor het verhoogde aantal gevallen van het kleinhoofdigheidssyndroom microcefalie bij baby's. In enkele gevallen werd het virus in misvormde baby's aangetroffen. 'Maar microcefalie heeft vele mogelijke oorzaken, en omgevingsfactoren zijn er daarvan één', laat het RIVM desgevraagd weten. 'Er is nog veel onderzoek nodig.'

Voedingsbodem

Opgeteld bij de toch al scherpe sociaal-economische verhoudingen in het gebied, vormt die onduidelijkheid de ideale voedingsbodem voor allerlei complottheorieën, helemaal volgens het boekje dat massapsychologen en sociologen daarvoor hanteren. Zo is er de 'proportionaliteitsneiging', de menselijke neiging om te denken dat grote gebeurtenissen grote oorzaken moeten hebben: onmogelijk dat een nietige mug zulke grote problemen geeft! Ook is er de 'intentionaliteitsneiging', de diep menselijke reflex om bij dubbelzinnige gebeurtenissen te denken dat er vast opzet in het spel is.

De geruchten zijn er niet minder om. Zo zou het virus zijn uitgedokterd door de Rockefeller Foundation, in een poging de wereldbevolking te decimeren, denken sommigen. Dat daarvoor misschien efficiëntere manieren zijn dan een niet dodelijk virus, komt minder bij de complotdenkers op. Een andere psychologische valkuil, de 'confirmatieneiging', maakt dat mensen vooral zoeken naar meer bewijs voor wat ze al denken, terwijl ze bewijs voor het tegendeel mentaal wegfilteren.


1. Monsanto heeft het gedaan!
Bron: De 'artsen voor de besproeide dorpen', een actiegroep uit Argentinië.

De theorie: De misvormde baby's worden geboren in gebieden waar men muggenlarven doodt met Monsanto's gif pyriproxifen. Eerdere zika-uitbraken gaven géén misvormde baby's.

Maar: Pyriproxifen wordt al veel langer en ook in andere landen gebruikt, is uitgebreid getest en richt zich op een muggenhormoon dat bij de mens niet voorkomt.

2. Het komt door de vaccins!
Bron: Onder meer de invloedrijke anti-vaccinatieblogster 'Levi Quackenboss' (een pseudoniem)

De theorie: In Brazilië was men net begonnen zwangere vrouwen in te enten tegen difterie, tetanus en kinkhoest. En prompt begonnen de misgeboortes.

Maar: Dezelfde inenting wordt elders al veel langer gegeven, en het vaccin wordt pas toegediend tussen de 27ste en 36ste week van de zwangerschap. De microcefalie is dan al ontstaan.

3. Het komt door genetisch gemanipuleerde muggen!
Bron: Onder meer de foodie-weblog Honey Colony

De theorie: De uitbraak vindt plaats in hetzelfde gebied waar eerder genetisch gemanipuleerde muggen zijn uitgezet. Geen toeval!

Maar: Het 'epicentrum' van de zikaproblemen ligt meer aan de kust. Bovendien is er geen plausibel mechanisme waarom genetische muggen voor misvormde baby's zouden zorgen.

4. De rijken willen de wereld decimeren!
Bron: Diverse rechtse Amerikaanse blogs die waarschuwen tegen een 'nieuwe wereldorde'

De theorie: De Rockefeller Foundation heeft het virus opgewekt, als onderdeel van een wereldwijde ontvolkingscampagne. In samenwerking met onder meer de WHO.

Maar: Wetenschappers van de Rockefeller Foundation isoleerden het virus in 1947 in Oeganda, tijdens een studie naar gele koorts; vandaar de link. Hoe men de wereldbevolking denkt uit te dunnen met een niet dodelijk virus, zegt de theorie er niet bij.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.