Het bos wil wel

Oerwoud dat met rust wordt gelaten, groeit als kool en legt dus extra broeikasgas vast. Dat blijkt uit enkele nieuwe studies....

Bos-ecoloog Jan Reitsma van Bureau Waardenburg in Culemborg kon eerst zijn ogen niet geloven. Twee jaar geleden was hij samen met collega-onderzoeker Simon Lewis van de universiteit van Leeds na twintig jaar terug in het oerwoud van Gabon. Er was niets veranderd, zelfs de aluminium labels hingen nog aan de stammen.

In de jaren tachtig had Reitsma daar, toen nog voor de New York Botanical Garden, ongerept oerwoud geïnventariseerd. Op verschillende plaatsen had hij plots uitgezet van 100 bij 100 meter, en er alles wat dikker was dan 10 centimeter vastgelegd. Soort. Plaats. Omvang. Vermoedelijke massa. Bomen en boompjes werden gelabeld om ze bij latere inventarisatierondes te kunnen terugvinden.

‘Twee jaar geleden’, zegt Reitsma, ‘bleek dat allemaal nog opmerkelijk goed intact. Interessant was dat voornamelijk de hoogste bomen fors waren gegroeid. Daaronder leek het alsof de tijd had stilgestaan. Millimeters groei misschien, eigenlijk niks.’

We spreken Reitsma in verband met een aantal recente wetenschappelijke publicaties over de groei van het oerwoud, wereldwijd. Een daarvan, twee weken geleden in Nature, kwam mede op grond van Reitsma’s waarnemingen in het Gabonse bos en tientallen andere reeds bestaande inventarisatiestudies tot stand. Conclusie: het Afrikaanse woud wordt zwaarder waar het met rust wordt gelaten. Gemiddeld met 0,63 ton koolstof per hectare per jaar, gemeten over de periode 1968-2007.

Het exacte getal doet er misschien niet eens zoveel toe. Hoofdzaak, zegt Reitsma, is dat deze wouden per saldo een reële sink zijn voor kooldioxide uit de lucht. ‘Pakweg eenvijfde van de kooldioxide die de mens jaarlijks door verbranding van kolen en olie in de atmosfeer brengt, wordt daar vastgelegd in extra hout.’

Dat is minder vanzelfsprekend dan het lijkt. Groeiende bomen nemen CO2 op en leggen die vast in de vorm van hout. Maar uiteindelijk, na tientallen of honderden jaren, sterft de boom en komt de koolstof weer in de lucht als CO2 of methaan. Vooral van maagdelijk, duizenden jaren oud oerbos lijkt te kunnen worden verwacht dat het in evenwicht is: evenveel koolstof gaat erin als eruit.

Evenwicht
Maar zo eenvoudig is het niet, zegt hoofdauteur Simon Lewis van de recente Nature-studie over Afrikaans woud. ‘Kennelijk is er geen sprake van een evenwicht – althans geen statisch evenwicht – maar eerder van een dynamisch evenwicht, waarin externe factoren bepalen of er meer of minder koolstof wordt opgenomen.’

Lewis werkt in Leeds nauw samen met hoogleraar Oliver Phillips, tropisch ecoloog en veelgevraagd expert wat de rol van het oerwoud in de CO2-cyclus betreft.

De Britten maken gebruik van het wereldwijde netwerk van geïnventariseerde bospercelen, van de Amazone en Azië tot Centraal Afrika. Geld daarvoor komt van de Gordon en Betty Moore Foundation, van de vroegere Intel-topman. Uit hun inventarisaties komt sinds enkele jaren steeds vaker naar voren dat de maagdelijke wouden de laatste decennia wereldwijd zwaarder zijn geworden. De Afrika-studie van Lewis en (onder anderen) Reitsma is daarvoor de jongste indicatie. Eerder bleek in de Amazone precies hetzelfde aan de hand. Sterker: de toename van carbon uptake per hectare per jaar is getalsmatig nagenoeg gelijk.

Vorige week was Oliver Phillips de eerste auteur van alweer een woudstudie, gepubliceerd in Science, op grond van het eerdergenoemde netwerk van waarnemingsplots in de Amazone.

Daarbij werd gekeken naar de invloed van ernstige droogte op de koolstofopname van de wouden in de Amazone. In 2005 deed zich daar een ongekend droge periode voor, die een ramp was voor natuur en inwoners, maar een buitenkans voor de onderzoekers.

De Utrechtse bosdeskundige Hans ter Steege, die sinds 1989 met ‘eigen’ plots in de Guyana’s meet, stuurde op stel en sprong enkele van zijn veldwerkers op pad om na te gaan wat er bij grote droogte met het bos gebeurt. In zijn gebied, relatief ver van de ernstigste droogte, was dat niet zoveel, vertelt Ter Steege. ‘Onze gegevens waren nodig als controle voor de data uit de centrale Amazone, waar toen de droogte heerste.’

Maar die vertelden dan ook een dramatisch verhaal, zegt Ter Steege. ‘Het gekke is dat er satellietwaarnemingen lagen die wezen op een aanvankelijke vergroening in de droogte. Waarschijnlijk is dat een natuurlijk effect: bomen maken vers blad aan omdat dat een betere fotosynthese geeft.’

Maar per saldo bleek droogte de groei van het bos te belemmeren. Vooral opportunistische boomsoorten, die om zich heen grijpen als ze de kans krijgen, legden snel het loodje. Per saldo was er nog geen sprake van uitstoot van CO2. Maar aan de gestage toename van biomassa van de laatste vijftien jaar kwam wel abrupt een einde.

Primeur
De studie, zegt Ter Steege, is vooral van belang omdat er nu voor het eerst een schatting is van de invloed van droogte op koolstofopname. ‘En eigenlijk is het vooral een waarschuwing dat je niet blind kunt varen op de groeiende opnamecapaciteit voor koolstof van oerwoud.’

De groeicijfers van het woud van de laatste kwarteeuw zijn minder geruststellend dan je zou denken, zegt ook Oliver Phillips. ‘Al was het maar omdat we niet zeker weten wat de groei veroorzaakt. Ik denk dat de toegenomen concentratie CO2 in de atmosfeer de oorzaak is. Die werkt als bemesting. Maar echt aangetoond is dat nog niet. In elk geval laat de droogtestudie zien dat het geen garanties biedt.’

Phillips: ‘Het punt is vooral dat het woud niet helemaal, maar wel bijna in evenwicht is. De groeilijn en de sterftelijn lopen nauwelijks uiteen. Er hoeft maar iets te gebeuren of netto-aanwas wordt netto-uitstoot. En omdat het over verschillen gaat in heel grote getallen, is het verschil ook heel groot.’

Daarbij, zegt bos-ecoloog Reitsma van (tegenwoordig) Bureau Waardenburg in Culemborg, gaan deze studies over ongerept oerwoud. En daarvan is steeds minder over, door houtkap en ontbossing voor landbouw. In West-Afrika is naar schatting al 90 procent van het woud weg; in de Amazone is bij het huidige kaptempo tegen 2030 60 procent verdwenen. Nu staat daar nog 80 procent.

Reitsma is een fervent voorstander van duurzaam kappen, om inkomsten voor verantwoord bosbeheer te genereren. Dat kan, weet hij uit de praktijk in Gabon. ‘Daar was in mijn tijd de infrastructuur zo slecht, dat alleen aan de kust werd gekapt, en dan nog selectief: alleen het interessante hout werd eruitgehaald. Maar de druk is er natuurlijk wel. En kwijt is kwijt, zeg ik altijd.’

Niet zozeer het kappen is volgens zijn Britse collega Phillips het probleem. Het is vooral de aanwezigheid van de mens, die steevast desastreus uitpakt. Vuur, zegt hij, is daarbij het allergrootste gevaar. Woud moet je echt met rust laten, is zijn devies. Anders gaat het te gemakkelijk mis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden