INTERVIEW

'Het apparaat weet veel van ons, maar wij weten niets van het apparaat'

Techniekfilosoof Esther Keymolen promoveerde op het gegeven dat we ondanks schandalen blijven gebruikmaken van sociale media. Waarom is ons vertrouwen zo groot?

Esther Keymolen. Beeld Els Zweerink

Voor Esther Keymolen (34) was het zo'n moment waarop ze dacht: nu kan alles veranderen. Nu nemen gebruikers misschien massaal afscheid van sociale media. De techniekfilosoof zat midden in het onderzoek voor haar proefschrift toen de schandalen rond de NSA uitbraken en bekend werd dat gebruikers van sociale media werden afgeluisterd.

Er gebeurde niets.

Iedereen bleef gewoon appen, liken en filmpjes van beschonken avondjes in de kroeg delen. Dat verbaasde Keymolen. En ook weer niet. Ze vond er bevestiging in op de vraag die ze voor haar proefschrift probeerde te vinden: hoe kan het dat we ondanks alle negatieve berichtgeving over cybercriminaliteit en sociale media onze accounts niet opzeggen? Hoe komt het dat we gewoon blijven facebooken en gebruikmaken van Uber en Whatsapp en vreemdgangerssite Ashley Madison, terwijl we weten dat onze privacy bij deze bedrijven vermoedelijk niet in goede handen is? Waarom vertrouwen we sociale media? Onlangs promoveerde Keymolen op dit onderwerp aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit.

Beeld afp

Vertrouwen speelt een centrale rol in uw proefschrift. Wat verstaat u onder vertrouwen?

'Er is geen allesomvattende definitie. Een econoom zal iets anders zeggen dan een psycholoog of een filosoof. Voor mij is vertrouwen: complexiteit reduceren. Als je iemand vertrouwen geeft, stop je met het zoeken naar zekerheden. Je staat dan niet langer stil bij alle mogelijke scenario's.'

Vertrouwen is risky business, zegt de socioloog Niklas Luhmann.

'Er staat altijd iets op het spel. Neem onze ontmoeting. Jij werkt voor de Volkskrant, een bekend instituut, we hebben contact gehad via e-mail en we ontmoeten elkaar in dit café in Rotterdam, een openbare gelegenheid. Allemaal factoren die helpen vertrouwen te kweken. Toch weet ik nooit zeker of je echt te vertrouwen bent. Maar als ik alle opties zou moeten onderzoeken tot ik het wel zeker weet, zou dat veel tijd en energie kosten. Daarom zeggen mensen op zeker moment: ik vertrouw je.'

Ik heb Facebook, Whatsapp en Uber nooit in een openbaar café ontmoet. Toch vertrouw ik ze.

'Je spreekt ook niet het vertrouwen uit in de sociale media, maar in de mensen die je erop ontmoet. Sociale media maken hier heel slim gebruik van. Dat doen ze door zichzelf onzichtbaar te maken. Je merkt niet dat ze er zijn. Ze zijn bijvoorbeeld zo goed ontworpen dat je niet hoeft na te denken om ze te gebruiken. Niemand heeft ooit een handleiding nodig gehad om te whatsappen of te facebooken. En: ze zijn er altijd. Google is bijna nooit down en als Facebook een paar uur uitvalt is dat wereldnieuws.

'Door hun gebruiksgemak gaat contact op sociale media voor je gevoel tussen jou en mij. Pas als het stuk gaat, ben je je ineens bewust van de techniek die erachter schuilt. Zoals vroeger, bij Windows, als er een 'blue screen of death' verscheen. Dan zit je ineens niet meer volledig in de tekst die je aan het tikken was, maar wordt het systeem erachter zichtbaar.'

Esther Keymolen

15 maart 1982, Sint-Niklaas (België).

Werkzaam als universitair docent aan de Faculteit Rechten (eLaw), Universiteit Leiden. Op 21 april gepromoveerd aan de Erasmus Universiteit Rotterdam met het proefschrift Trust on the Line. A Philosophical Exploration of Trust on the Networked Era. In de zomer verschijnt de studie in boekvorm bij Wolf Legal Publishers.

Met een schok terug in de realiteit.

'Net als in het echte leven. Daar merk je soms ook dat je het jezelf achteraf kwalijk neemt iemand te hebben vertrouwd. Dan zeg je: ik had haar nooit alleen moeten laten met mijn kind.'

Van sociale media weten we dat ze dingen doen die ons vertrouwen beschamen, zoals Ashley Madison, dat de gegevens van zijn gebruikers niet goed beschermde. Waarom blijven we ze toch gebruiken?

'Ik weet niet of ze niet te vertrouwen zijn. En ik weet niet wat er voor mij op het spel staat als ik ze gebruik. Ze houden zich schuil. Je geeft ratings aan andere gebruikers, zoals bij Airbnb of Uber. Maar Airbnb laat zichzelf niet raten.'

Hackers publiceren gegevens 32 miljoen vreemdgangers

In augustus 2015 zetten hackers de informatie van miljoenen vreemdgangers online. Het zogenoemde Impact Team haalde de gegevens van de internationale website Ashley Madison, waarvan getrouwde mensen die op zoek zijn naar een affaire gebruik maken.

Is dat een probleem?

'Heel vaak niet. Van mijn stofzuiger weet ik ook niet hoe hij werkt, maar dat apparaat weet ook niks van mij. Nu apparaten vaker op internet worden aangesloten, begrijpen ze ons steeds beter. Daardoor ontstaat een disbalans. Het apparaat weet veel van ons, maar wij weten niets van het apparaat. En we kunnen deze wisselwerking niet beïnvloeden.

'Als ik een fiets koop, dan is die van mij. Ik kan hem aanpassen aan mijn wensen, want hij is van mij. Met mijn telefoon is dat al anders. Die wordt nooit echt van mij, ik blijf altijd afhankelijk van Apple, hun appstore, andere apparaten van Apple die alleen met Apple werken.

'Dat heeft voordelen, maar ook nadelen. Het grootste nadeel is dat we niet weten wat er met gegevens gebeurt die we in vertrouwen hebben afgestaan en hoe we op basis daarvan worden gestuurd.'

Bedrijven maken daar soms misbruik van.

'Je ziet vooral een verschuiving in wie vertrouwen aan wie geeft. Dat gebeurt op veel plekken. Neem de hoteleigenaar. Die raakte vroeger om de haverklap sleutels kwijt omdat klanten ze niet terugbrachten. Dat kostte hem geld, omdat hij sloten moest vervangen en een nieuwe sleutel kopen. Dus kwam er die houten bol, die je niet makkelijk in je broekzak steekt, waardoor je de sleutel inlevert als je weggaat. De techniek hielp de hotelier.

'Vervolgens kwam de plastic sleutelkaart. Als de hotelier die niet terugkreeg, hoefde hij alleen het slot maar even opnieuw te programmeren. Hij hoefde zijn vertrouwen niet meer aan de klant te geven. Nu zie je vaak dat je hoteldeuren kunt openen met een app. Dat lijkt heel efficiënt. Maar als je verder kijkt, zie je dat er meer aan de hand is. Er staat veel meer op het spel.'

Wat dan?

'De hotelier weet nu bijvoorbeeld waar je bent in het gebouw, dankzij de 'beacons', kleine zendbakens die het signaal van jouw telefoon opvangen. Krijg je ineens een bericht als je richting het restaurant loopt, met een speciale aanbieding. Dat hoeft niet erg te zijn. Maar je weet ook nu niet wat er precies met jouw data gebeurt. Je moet er maar op vertrouwen dat bedrijven er goed mee omgaan. In plaats van dat de hotelier jou moet vertrouwen, zijn die rollen nu omgedraaid. Als je alleen kijkt naar die sleutel, dan zie je dat niet.

'Dit geldt voor veel zaken. Het zou best kunnen dat een boekingssite hogere prijzen rekent als ik met een duurdere laptop inlog. Dat is ook een disbalans in het vertrouwen. Eigenlijk zou je moeten weten wat er achter de schermen gebeurt.'

Die bedrijven zouden wel gek zijn.

'Zeker. Het is begrijpelijk dat concerns hun algoritmen niet willen openbaren.'

Je kunt ook zeggen: zeg het op. Stop met Facebook, Whatsapp, Uber.

'Dat is vaak de conclusie: dan moet je het maar niet meer gebruiken. Maar dat kun je niet vragen van mensen. Onlinecommunicatie is zo verweven met ons dagelijks leven. Ik heb zelf ook geprobeerd te stoppen met Facebook. Dat lukte niet. Er zit ook echt een verslavingselement in. Er is steeds iets nieuws, de kick van het nieuwe is heel verleidelijk. Dat doet Facebook heel goed.'

Beeld epa

De politiek dan? Moet die het doen?

'Het moet gezamenlijk. We moeten zelf nadenken wat we willen. Wat voor maatschappij willen we? Willen we dat bedrijven bepalen hoe de wetgeving eruit ziet?

Uber betaalt soms boetes van medewerkers die de wet overtreden, in de hoop dat uiteindelijk de wet wordt veranderd. Huisjesmelkers kunnen soms ongestraft gebruikmaken van de diensten van Airbnb. De politiek is vaak volgend, zegt Keymolen. En minister Kamp is ronduit positief over de nieuwkomers.

'Het klinkt mooi als de politiek al die hippe initiatieven stimuleert, die zouden zorgen voor economische groei. Maar dat weten we niet. Er zijn in elk geval keerzijden. Zoals sociale overlast.

'De komst van Uber en Airbnb raakt aan belangrijke waarden van de maatschappij. Bijvoorbeeld dat mensen die een huis bezitten kunnen profiteren en anderen niet. Dat vergroot de kloof. Je ziet zelfs dat Airbnb de huizenmarkt verandert. Woningen die goed te verhuren zijn, worden meer waard. Dat had niemand voorzien, ook Airbnb niet, maar het is wel iets waarover de politiek moet nadenken.'

Beeld afp

Gebruikers staan machteloos, de politiek loopt achter de feiten aan, bedrijven kunnen ongestoord hun gang gaan. Je zou er gewoonweg somber van worden.

'Ja, dat moet niet, hè? Ik ben niet somber. Mensen hebben een natuurlijke kunstmatigheid, zoals filosoof Helmuth Plessner zegt. We zijn altijd onlosmakelijk verbonden geweest met technologie. Als een paleontoloog een opgraving doet en wil weten of hij te maken heeft met mensen of apen, zoekt hij naar werktuigen. Technologie heeft ons altijd onderscheiden. Wie we zijn komt door onze technologie.

'Het geeft ons zekerheid, het belooft een thuis, dat alles harmonieus wordt. In die belofte schuilt ook een paradox. Want de 'thuiskomst' is altijd tijdelijk. De utopische ideeën die we vaak bij nieuwe technologie hebben, gaan altijd vergezeld van nadelen. Tech lost problemen op, en brengt nieuwe. Kijk naar Airbnb, naar Uber, naar Facebook.

'Daarom moeten we technologie niet laten determineren wat we doen. We moeten ons realiseren dat technologie nooit precies doet wat we willen. Dat is eigenlijk ook fijn, want daardoor blijven we flexibel en creatief.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden