AnalyseCoronadashboard

Het aantal besmettingen loopt op: is het coronadashboard wel het gewenste hulpmiddel?

Het coronadashboard van de overheid, waarop actuele informatie over de pandemie wordt bijgehouden, zou de thermometer van de coronapatient moeten zijn. Maar is het wel zo inzichtelijk? 

Een labmedewerker voert een coronatest uit. Hoe snel het aantal besmettingen toeneemt kan ook binnen een regio sterk variëren van plaats tot plaats.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Aantal mensen dat besmet wordt door 1 persoon: meer dan één, wat betekent dat het aantal infecties stijgt. De concentratie coronavirusdeeltjes in het riool: stijgt gestaag sinds begin juli.

Het coronadashboard van de overheid, met veel bombarie gelanceerd als belangrijk gereedschap om tijdig zicht te houden op de verspreiding van het virus, ligt weer onder een vergrootglas nu de grafieken de verkeerde kant op bewegen. Want wanneer rinkelen er op dat dashboard zoveel alarmbellen dat ingrepen nodig zijn? Wat zijn die maatregelen dan? En: wat kun je als gemiddelde burger nou eigenlijk met deze informatie?

Een soort Buienradar voor corona. Dat zou het ideale coronadashboard zijn, zegt Marino van Zelst, promovendus organisatiewetenschappen aan de Universiteit van Tilburg. Maar dat is de website waarop de overheid dagelijks verse informatie geeft over het virus in Nederland niet. 

Van Zelst schoof deze week (digitaal) aan bij een van de ‘experttafels’ die het ministerie van Volksgezondheid heeft georganiseerd om van deskundigen te horen wat zij vinden van de aanpak van de coronacrisis. Het dashboard kan beter, vindt Van Zelst. Op het systeem dat hem voor ogen staat is te zien welke risico’s je loopt als je ergens naartoe gaat en welke maatregelen daar eventueel gelden bovenop de landelijke maatregelen.

Van Zelst: ‘Op het dashboard staan nu wel regionale cijfers, maar binnen een regio kunnen de verschillen tussen dorpen en steden aanzienlijk zijn. De informatie is niet gedetailleerd genoeg om op basis daarvan de kans op besmetting in te schatten en je gedrag aan te passen, bijvoorbeeld door een mondkapje te dragen of ergens niet naartoe te gaan.’ Om te voldoen aan de behoefte aan lokale informatie besloot Rotterdam het aantal besmettingen te melden op stadsdeelniveau. Amsterdam overweegt dit.

Waarschuwing

Het coronadashboard moet volgens minister de Jonge (Volksgezondheid) dienen als waarschuwingssysteem voor het publiek en als signaleringssysteem voor beleidsmakers. Op lokaal niveau functioneert het nog niet als waarschuwingssysteem, zegt Van Zelst, en als signalering voor beleidsmakers is het nog in ontwikkeling. ‘Het dashboard is nog niet af. Premier Rutte en zijn ministers gebruiken meer data dan op het dashboard staan. Ze lezen niet van het dashboard af welke maatregelen ze moeten nemen.’ Maatregelen worden genomen op grond van een ‘combinatie van inzichten’, zegt een woordvoerder van het ministerie van VWS.

Arts-microbioloog Marc Bonten van het UMC Utrecht vindt de informatie op het dashboard wel compleet en consistent. ‘In de 25 regio’s wordt nauwkeurig gekeken naar de epidemiologie. Ik heb niet het gevoel dat we daar dingen missen. Je kunt wel veel meer gegevens op de site plaatsen, maar op een gegeven moment moet je afwegen hoeveel tijd je steekt in het weergeven van informatie. Er zit wat mij betreft geen limiet in het verzamelen van data, maar niet elk detail hoeft op het dashboard.’

Het dashboard geeft voor het aantal ic-opnames, ziekenhuisopnames en het reproductiegetal (dat laat zien hoe snel een virus zich verspreidt) een signaalwaarde, een cijfer waarbij alarmbellen gaan rinkelen. Dat alarmgetal ontbreekt onder meer bij het aantal nieuwe besmettingen. Daar is het ingewikkelder om een signaalwaarde vast te stellen, laat het ministerie van VWS weten. ‘Bijvoorbeeld: een positieve testuitslag bij een oudere heeft veel meer impact dan een positieve uitslag bij een jongvolwassene. Het is zoeken naar een balans tussen eenduidigheid en de complexe werkelijkheid.’

Willekeurig

Het ontbreken van signaalwaarden is wat Bonten betreft geen gemis. ‘Het is een willekeurig gekozen getal. Als er een uitbraak is waarvan we de oorsprong kennen dan is dat minder erg dan een uitbraak waar we niets van snappen.’

Het is ook niet altijd duidelijk welke boodschap je afgeeft met een signaalwaarde, stelt Van Zelst. Neem het aantal ziekenhuisopnames, dat woensdag op 8,3 stond, terwijl de signaalwaarde pas bij 40 ligt. ‘Veel mensen denken dan dat er niet zoveel aan de hand is. Probleem is dat er een vertraging van twee, drie weken zit tussen de besmetting en een ziekenhuisopname. Als de ziekenhuisopnames over de signaalwaarde heengaan, moet er nog een grote achterstand in het aantal besmettingen worden ingehaald.’ 

Het verschil met de piek van de crisis in maart en april is dat je nu beter voorspellingen kunt doen op grond van rioolwatermetingen en factoren als de testbereidheid van het publiek en bron- en contactonderzoek. ‘Je kunt nu eerder ingrijpen.’

Automatisch

In sommige andere landen, zoals Duitsland, worden bij het passeren van signaalwaarden min of meer automatisch beschermingsmaatregelen afgekondigd. Een goed idee voor Nederland? Het is altijd goed om gegevens in hun context te blijven beoordelen en op basis daarvan al dan niet actie te ondernemen, reageert Bonten. ‘Als je de computer het laat overnemen hoef je ook niet meer na te denken. Dat lijkt me niet zo verstandig.’

Eén cijfer moet je niet zomaar koppelen aan maatregelen, meent ook Van Zelst. ‘Alleen kijken naar het aantal besmettingen is niet verstandig. Daarvoor is de verspreiding te complex, is er te veel variatie. Daar staat tegenover dat je duidelijkheid schept als je automatisch maatregelen – zoals het verplichten van mondkapjes – afkondigt wanneer een combinatie van cijfers boven een signaalwaarde uitkomt. Vanuit communicatieperspectief lijkt me dat verstandig. Daar zou de politiek over moeten nadenken.’

Het ministerie van VWS laat weten dat wordt gewerkt aan het verbeteren van het dashboard en het aanbrengen van meer details. Het tijdsverschil tussen het moment dat het RIVM nieuwe cijfers publiceert en de update van het dashboard moet kleiner worden. In de grafieken wordt het mogelijk gemaakt in te zoomen op de laatste week of maand. ‘Het dashboard zal permanent in ontwikkeling blijven als dat nodig is.’

Hoe bieden andere landen inzicht in de coronacijfers?

GROOT-BRITANNIË

Britten kunnen precies bijhouden hoe het er voorstaat met de coronacrisis. Op een overheidssite wordt dagelijks bijgehouden hoeveel mensen er zijn getest, hoeveel positief zijn bevonden, hoeveel er in het ziekenhuis liggen (en aan de beademing) en hoeveel het leven hebben gelaten. Aan de hand van een lijndiagram kun je de trend nagaan. De cijfers zijn van Public Health England (PHE), de Britse evenknie van het RIVM. Over de betrouwbaarheid bestaat twijfel. Onlangs werd bekend dat het aantal Britse doden waarschijnlijk lager is dat PHE-cijfers aangeven, omdat iedereen die positief testte en vervolgens stierf werd meegeteld, ongeacht de tussenliggende tijdsduur.

Niemand houdt de cijfers beter in de gaten dan de regering. Toen het aantal besmettingen enkele weken geleden een beetje opliep, riep premier Boris Johnson de versoepeling van de lockdown een halt toe. Het is echter niet zo dat er vanzelf maatregelen volgen als er een bepaalde waarde wordt overschreden. Bij een keuze speelt bijvoorbeeld ook de schade mee die de lockdown de economie en het welzijn van de bevolking toebrengt. Er wordt voortdurend een compromis gezocht tussen wat politici willen en wat wetenschappers adviseren.

Omdat de negatieve gevolgen van de landelijke lockdown duidelijker worden, zoals duizenden extra doden door het ontbreken van zorg, is het coronabeleid steeds meer maatwerk aan het worden. Cijfers over bepaalde steden en streken worden belangrijker. Wanneer het aantal besmettingen ergens te hoog is, komt er een gedeeltelijke lockdown. Dankzij een speciale Lockdown Checker, gecreëerd door een behulpzame burger, kan iemand door het invullen van zijn of haar postcode zien hoe de situatie ter plekke is en welke beperkingen er mogelijk gelden.

Patrick van IJzendoorn

Een vrijwilliger van de spaanse ngo Open Arms voert een coronatest uit. In Spanje wordt weinig acht meer geslagen op het coronadashboard.Beeld AP

SPANJE

Er was een tijd dat Spanje ook een coronadashboard had, met slechts twee wijzers die er werkelijk toe deden. Per 10 duizend inwoners moesten er 37 ziekenhuisbedden vrij zijn en 1,5 ic-bed. Was dat niet het geval, dan mocht een regio de lockdown niet verder versoepelen.

Maar sinds 21 juni, de dag waarop de alarmtoestand eindigde, wordt er naar het dashboard niet meer omgekeken. Spanje navigeert nu op de tast. Of beter gezegd: de zeventien autonome regio’s die in Spanje de zeggenschap hebben over gezondheidszorg, navigeren op de tast.

Ze laten zich daarbij vooral leiden door het aantal nieuw ontdekte coronagevallen. Maar de ene regio blijkt veel beter te zijn in het traceren van besmettingen dan de andere. Veelzeggend is bijvoorbeeld dat in Madrid maar 15 procent van de ziektegevallen asymptomatisch is, terwijl dit in Baskenland oploopt tot 81 procent. Het laat zien dat het bron- en contactonderzoek in Madrid te wensen overlaat.

Zodra regionale regeringen een scherpe stijging van het aantal coronagevallen zien, kondigen ze extra maatregelen af. Meestal gaat het om een beperking van het aantal sociale contacten of om strengere regels voor de horeca. De meest drastische maatregel is het afsluiten van een gebied van de buitenwereld. Dat kan gebeuren op het niveau van een hele regio, maar ook op het niveau van een enkele gemeente, of zelfs van een gebouw.

Als laatste werd het dorp Villarta de los Montes, in het westen van het land, op deze manier geïsoleerd. Van de 430 inwoners werden er 40 positief getest op corona, met nog eens 200 verdachte gevallen. Nu staat de Guardia Civil op de toegangswegen, om erop toe te zien dat niemand het virus verder verspreidt.

Maartje Bakker

Leerlingen met mondkapjes gaan naar hun les in een basisschool in Dortmund, Duitsland. De Duitse overheid verspreidt informatie over corona niet op een hapklare manier, zoals de Nederlandse.Beeld AFP

Duitsland

In Duitsland zoek je tevergeefs naar een stijlvast en overzichtelijk corona-dashboard als dat op de website van de Nederlandse rijksoverheid. Op de website van het Gezondheidsministerie in Berlijn staat gewoon een link naar het dashboard van het Robert Koch Institut (RKI), het Duitse RIVM, een wirwar van uitklap- en scrollmenu’s dat meer bedoeld lijkt voor nieuwsgierige wetenschappers dan voor bezorgde burgers.

Niet bijzonder gebruiksvriendelijk, wel zeer informatief, voor de volhouder. Zo kun je per ‘Landkreis’, een regionale bestuurseenheid, precies zien hoeveel mensen er ziek zijn en hoe het aantal coronagevallen zich in de afgelopen week heeft ontwikkeld.

Wie wil weten welk beleid er uit de actuele cijfers voortvloeit, moet zich wenden tot de overheid van de deelstaat waar hij of zij woont of vakantie viert – federalisme is hard werken. Landelijk is afgesproken dat de overheid van een deelstaat maatregelen moet nemen als het aantal wekelijkse besmettingen binnen een Landkreis de 50 per 100 duizend inwoners overstijgt.

Nog bij de les? Nee? Dat geeft ook niet, want alle zestien deelstaten hebben de regels toch allemaal aangepast. Berlijn geldt sinds een paar maanden een coronastoplicht dat drie variabelen meet: de R-waarde, het aantal nieuwe besmettingen binnen een week per 100 duizend mensen en de bezetting van de intensive cares. Staan er twee op rood, dan moet de deelstaatregering actie ondernemen. Alle lichten staan nu trouwens op groen, ondanks het stijgende aantal besmettingen.

Over deze in Nederlandse ogen misschien niet bijzonder efficiënte informatievoorziening wordt in Duitsland nauwelijks geklaagd. Hoe dat kan? Zonder hier al te sociologisch te worden: de Duitse overheid is in het algemeen minder servicegericht dan de Nederlandse. Men is gewend als burger een beetje moeite te doen voor informatie. 

Sterre Lindhout

Lees meer over het coronadashboard: 

De belangrijkste grafieken en kaarten over de uitbraak van het coronavirus in Nederland

Nieuw in het coronadashboard: rioolmetingen die vroeg alarm kunnen slaan als het coronavirus weer oplaait, nog voor mensen klachten krijgen. Wat levert dat onderzoek op?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden