NieuwsWetenschap

‘Hersenloze muis’ moet dierproeven verminderen

In de strijd tegen erfelijke ziekten hebben Utrechtse wetenschappers een opmerkelijk nieuw wapen in stelling gebracht: een klontje muizencellen dat verdacht veel lijkt op een beginnend embryo – maar dan wel een zonder hersenen.

Maar is het een muizenembryo?Beeld Hubrecht Instituut

De structuurtjes die Susanne van den Brink en collega’s van het Hubrecht Instituut in Utrecht maakten, zijn zo klein als de punt achter deze zin, zien eruit als wormpjes en blijven maar een week leven. Maar haal ze uit elkaar, en ze blijken celtypen te bevatten die kunnen uitgroeien tot organen, een kop, zenuwbanen en zelfs voortplantingscellen. Alleen het brein ontbreekt nog, melden de wetenschappers in Nature.

Dat laatste is, op een vreemde manier, goed nieuws, zegt Van den Brink. ‘Het is beter als er geen hersenen ontstaan. Dan kan het ook geen pijn voelen’. Levensvatbaar zijn de structuren dan ook niet.

De ‘embryo’s’ staan voor een wonderlijke nieuwe vorm van biologie die Van den Brink toevallig op het spoor kwam toen ze jaren geleden als student enkele nog ongespecialiseerde stamcellen aan elkaar plakte. Tot haar verbazing begon daaruit iets te groeien dat verdacht veel leek op een embryo. Ideaal voor onderzoek, zo’n semi-embryo, want in de meeste landen mogen wetenschappers geen menselijke embryo’s opkweken tot ze meer dan een celklompje zijn.

Knoedeltje cellen

De nieuwe experimenten gaan een flinke stap verder: door het knutselembryo in een gel te stoppen, groeit het knoedeltje cellen uit tot een soort wormpje met het prille begin van een ruggegraat. ‘Misschien is de ondersteuning door die gel wel essentieel’, vermoedt Van den Brink. Het is voor het eerst dat wetenschappers een kneedembryo zien uitgroeien tot iets met een (beginnende) ruggegraat.

‘Superboeiend’, vindt ook hoogleraar ontwikkelingsbiologie Susana Chuva de Sousa Lopes (LUMC) de nieuwe experimenten. Vooral het feit dat het kweeksel kennelijk zijn interne klok heeft aangezet, vindt ze een grote stap vooruit. Wel betwijfelt ze of de ‘ruggewervel’ al compleet is, omdat er een rij uitstulpingen lijkt te ontbreken. ‘We zijn op gang en dat is geweldig’, zegt ze, aan de telefoon in Duitsland. ‘Maar we zijn nog niet in de buurt van een echt embryo.’

Overigens zingt rond dat men ook op het punt staat een menselijk kweekembryo te presenteren, weet Chuva de Sousa Lopes. ‘Er is echt een lawine aan ontwikkelingen gaande. En de volgende stap is natuurlijk het gebruik van menselijke stamcellen om dit soort structuren te maken. Zodat we de vroege zwangerschap, en met name de vroege orgaanvorming, kunnen bestuderen.’

Miskramen

Uiteindelijke doel van het onderzoek is te begrijpen hoe embryo’s zich ontwikkelen en hoe miskramen en bepaalde erfelijke afwijkingen ontstaan, zegt Van den Brink. ‘Stel je een familie voor waar kinderen worden geboren met een hartafwijking. Met de structuren die we maken, hopen we te achterhalen waar dat precies mis gaat en welke genen daarbij zijn betrokken.’

Het experiment komt terwijl het debat over menselijke knutselembryo’s net weer is opgelaaid. Er zijn immers nog geen duidelijke spelregels voor de spontaan groeiende kneedembryo’s, signaleerde de beroepsvereniging van stamcelbiologen ISCCR enkele weken geleden. Officieel heten de structuren ‘Sheefs’, naar de Engelse afkorting voor ‘synthetische menselijke entiteiten met embryo-achtige trekken.’ Wetenschappers zoals Van den Brink spreken van ‘gastruloïden’, oftewel gastrula-achtigen, naar de technische naam voor embryo’s met beginnende gespecialiseerde weefsels erin.

Het onderzoek moet ook helpen dierproeven te verminderen, zo verwoordt Van den Brink haar eigen voornaamste drijfveer. ‘Dat is een van de hogere doelen van dit onderzoek.’ 

Lees ook:

De voortplanting gaat radicaal veranderen

Zaadcellen uit uw huid, homostellen met een biologisch eigen kind, een kind met zijn vieren, of liever een baby uit de kweekzak? De wetenschap stevent af op het kraken van het heilige der heiligen - de voortplanting.

‘Nederland niet klaar voor tsunami van futuristische biotech’

Organen uit de printer, genetisch herschreven baby’s, planten die met spray tijdelijk genetisch worden ‘gemanipuleerd’. Er spoelt een tsunami aan futuristische biotechnologie over de wereld, en de Nederlandse regels - en die van Europa - zijn daarop volstrekt onvoorbereid.

Medisch-ethicus Sarah Boers: ‘Het is de hoogste tijd dat we ons mensbeeld gaan aanpassen’

Medische technieken ontwikkelen zich razendsnel. Griezelig? Misschien moeten we eerst ons mensbeeld eens bijstellen, betoogt medisch-ethicus Sarah Boers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden