Wild ideeherfstbladeren

Herfstrood beschermt bladeren tegen zonnebrand

De wetenschap barst van wilde ideeën die nog onbewezen zijn. Maar hoe overtuigend zijn ze? Deze week: kleuren boombladeren rood om zich tegen de zon te beschermen?

null Beeld Olivier Heiligers
Beeld Olivier Heiligers

Wat is het idee?

Mooi natuurlijk, al die rood en geel kleurende herfstbladeren. Maar waarom bomen aan zo’n ingewikkeld pigmentspel doen, is lange tijd onduidelijk geweest. De laatste jaren krijgt een recente theorie relatief veel steun: de boom zou de roodpigmenten vooral gebruiken als een soort zonnebrandcrème om de bladeren te beschermen tegen het brandende zonlicht. Zonder het zomerse bladgroen zijn bladeren namelijk kwetsbaar voor uv-straling van de zon, schrijven Duitse biologen afgelopen jaar in het blad New Phytologist. Het roodpigment verschaft bomen een beetje ademruimte om zich op de winter voor te bereiden, zo is het idee.

Wat is er zo wild aan?

Een rijpe theorie over herfstkleuren – dat was tien jaar geleden wel anders. Toen tastten biologen nog in het duister. Na een speciale bijeenkomst erover constateerde plantecoloog Helen Ougham met enkele collega’s het ‘ietwat ongemakkelijke feit’ dat er meer ‘meningen en theorieën’ over herfstbladeren circuleren dan goed onderzoek.

En: dat de herfstkleuren überhaupt nut hebben, is sowieso net even anders dan het idee dat de bladeren eenvoudigweg aftakelen en daarbij toevallig mooi rood en geel worden. Toch weten biologen al langer dat dat niet het hele verhaal kon zijn. Dat is goed te zien als een boom per ongeluk een tak verliest vóórdat de herfst begint, zegt plantfysioloog Henk Hilhorst van Wageningen Universiteit. ‘Bij een beuk blijven de bladeren aan zo’n gevallen tak groen tijdens de herfst totdat ze bruin worden en afsterven, terwijl de bladeren aan de boom verkleuren van rood tot geel. Dat betekent dat de boom echt een signaal geeft: het is nu tijd om iets te doen.’

Waarom zou het kunnen kloppen?

Dat bomen zélf hun bladeren zo’n startschot geven om rood en geel te kleuren en ze daarmee te beschermen tegen zonlicht, noemt Hilhorst een ‘heel aardige theorie’. Vooral van het rode pigment, dat anthocyaan heet en bijvoorbeeld ook tomaten hun kleur geeft, is al langer bekend dat het de hardste klappen van uv-straling opvangt, zoals bladgroen dat ’s zomers doet. ‘Zo heeft een boom meer tijd om voedingstoffen uit de bladeren naar de wortels te vervoeren, voordat hij de bladeren echt verliest.’

Nog meer aanwijzingen: vooral de buitenste bladeren van bomen, waarop veel zonlicht valt, kleuren het eerst en felst rood, stellen plantbiologen Susanne Renner en Konstantin Zohner. De binnenste blijven langer groen of worden slechts geel. De biologen analyseerden ook de herfstkleuren wereldwijd en constateerden dat Noordoost-Amerikaanse bossen het felst rood kleuren: die liggen relatief zuidelijk en vangen meer zon dan herfstbomen in andere werelddelen, die relatief geel blijven.

Wat spreekt de theorie tegen?

De discussie over herfstkleuren is nog niet helemaal beslecht. Zo zijn er ook bossen in zuidelijk Argentinië waar in de herfst weinig zon schijnt, maar de bomen felrood kleuren, schrijft bioloog Marco Archetti in een reactie op Renner en Zohner. De rode pigmentstof is ook giftig voor sommige insecten, wat kan betekenen dat bladluizen het als signaal gebruiken om er geen eieren op te leggen, stelt hij. Maar, zo vindt Renner: dat verklaart weer niet waarom bomen in Europa, met weinig rood, dat signaal niet nodig hebben; hier zijn immers ook volop bladluizen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden