Help de dokter is ziek

OOK EEN dokter kan ziek worden. Het klinkt logisch, maar de meeste artsen realiseren zich dat pas echt als het zover is en zelfs dan nog niet altijd....

Maar toch zijn dokters net gewone mensen. De een is stiekem bang met een enge kwaal rond te lopen - artsen weten als geen ander dat een gemene ziekte zich lang kan schuilhouden, soms totdat die zover is gevorderd dat elke behandelaar achter de feiten aanloopt. De ander negeert duidelijke signalen dat er iets mis is. Als ziekte niet meer kan worden ontkend, voelen veel artsen zich ongemakkelijk. Ze zijn ziek, als mens, maar ook nadrukkelijk als dokter. Ze bevinden zich in een dubbelzinnige situatie.Allerlei vragen dringen zich op. Staan artsen zichzelf toe ziek te zijn, patiënt te worden? Met alle onrust, angst, verdriet, ontwijken, negeren, hoop? En als ze emoties toelaten, praten ze daar dan met anderen over? En durven ze publiekelijk een boekje open te doen?Dit laatste doen zeventien artsen in Zieke dokters, een bundel onder redactie van Peter Lens, oud-hoofdinspecteur van volksgezondheid en in 1984 gepromoveerd op ziektegedrag van huisartsen en hun gezinsleden. Het is een van de zeer weinige publicaties met de zieke arts als onderwerp en alleen al daarom bijzonder.De bundel opent met het relaas van Ben Bottema, die z'n been breekt tijdens een skivakantie. Veel elementen die in andere verhalen zitten, komen in deze pagina's al aan de orde. Dat je iets zou kunnen overkomen? 'Nooit over nagedacht. En wat altijd minder belangrijk was, wordt opeens hoofdzaak: de trap in huis, alleenzijn overdag, douchen, naar het toilet gaan. Plus de ontdekking dat in sommige situaties 'opvattingen van de professional prevaleren boven het inzicht of de wensen van de patiënt'.Een belangrijke ontdekking is ook hoe waardevol het is goed te luisteren en adequaat te reageren op ongerustheid. Dit komt in allerlei bewoordingen in andere verhalen terug. Vrijwel zonder uitzondering ontdekken artsen, eenmaal zelf in de lappenmand, hoe belangrijk het voor de eigen gemoedsrust is, en dus voor genezing, te kunnen vertrouwen op de geboden zorg.Gaandeweg worden de aandoeningen ingrijpender. Een dokter is verslaafd aan alcohol (de enige anonieme bijdrage), een arts lijdt aan een ernstige darmziekte, huisarts Wout Meyboom schrijft indrukwekkend over zijn depressie, en de inmiddels overleden huisarts Johan Schellekens schrijft over kanker. Gynaecoloog Ineke van Seumeren vertelt over haar borstkanker en Robert van Venrooy over een hersentumor. Oncologisch chirurg Rob Wesdorp kreeg kanker en genas uiteindelijk tegen alle verwachting in.Stuk voor stuk zijn het eerlijke verhalen. Maar ook verhalen waarin veel is weggelaten. Dit raakt een kern van het boek. Zieke dokters is vooral onthullend door wat er niet in staat. Zo gaat slechts één bijdrage over geestelijk lijden, Meyboom over zijn depressie. De psychische aspecten van ziek zijn schitteren door afwezigheid. Onrust, angst, ontwijken of ontkennen van de waarheid, dat alles moet de ziekte arts niet vreemd zijn. Maar voor zover het aan de orde komt, gebeurt dat meestal vrij algemeen en soms zelfs ronduit afstandelijk. Alsof men zichzelf niet wil zien, zichzelf geen emoties toestaat, of zich daarvoor schaamt, ook binnenskamers.Een uitzondering vormt de bijdrage van - opnieuw - Meyboom. Hij schrijft de depressie als 'verschrikkelijk' te hebben beleefd, veel erger dan zijn diverse lichamelijke aandoeningen en dat zijn ook niet de minste: problemen met maag en galblaas én een hartinfarct. Hij schrijft: 'Als huisarts heb ik me nooit gerealiseerd dat de lijdensdruk bij depressie zo groot was.'Zulke ontboezemingen zijn meer uitzondering dan regel en dat zegt iets over de moeite die een aantal artsen kennelijk heeft om de eigen ellende recht in de ogen te kijken. Tekenend hiervoor is ook dat een aantal artsen naar vaktermen grijpt, die per definitie onpersoonlijk zijn. Vaktermen overigens die niet worden verklaard en dat is hinderlijk - wie weet bijvoorbeeld wat ileacale klierdissectie, of endoscopisch retrograde cholangio-pancreaticografie (ERCP) is?Die overmaat aan afstandelijkheid maakt het begrijpelijk dat de meeste lessen die artsen trekken uit persoonlijke ervaringen met ziekte, hun vakgebied betreffen, of aspecten op het grensvlak van het professionele en persoonlijke. Overigens zijn die lessen wel waardevol. Naast de toenemende waardering voor aandacht en nabijheid worden genoemd: de noodzaak om bureaucratie terug te dringen, beter beseffen wat er door iemand heengaat als je als huisarts een verwijskaart geeft, het belang van tijdig opsporen van ziekmakende factoren, zich vaker afvragen wat nog de zin is van doorbehandelen van mensen met een uitzichtloze prognose, scherper letten op de spanning tussen zelfbeschikking en afhankelijkheid.De alternatieve geneeskunde krijgt in twee bijdragen aandacht. De internist Houtsmuller schrijft hoe een door hem uitgevogeld dieet zijn kanker in bedwang hield en houdt en hoeveel baat anderen daarbij hebben. De kankerspecialist Wesdorp heeft ontdekt dat het aanwenden van spirituele krachten de genezing bevordert. Tijdens ziekte en behandeling is er ook een psyche in nood, schrijft hij. Een psyche die eigenlijk al lang in nood was.De verhalen van artsen worden onderbroken door intermezzo's, waarin anderen nadenken over wat deze bundel aan de orde stelt. Bijzonder is het betoog van psychiater A. van Dantzig. Na een uiteenzetting over het zelfbeeld van artsen schetst hij de dubbelzinnige positie waarin zowel zieke artsen als behandelaars zich bevinden. De arts heeft geleerd weerbaar te zijn. Maar dan. Van Dantzig: 'Hij rookt een pakje per dag, en die bloedige fluim is het begin van een griezelfilm. Hij leest zijn doodvonnis in zijn zakdoek, en zou kunnen gillen. Maar hij is gewend anders met deze situaties om te gaan, to keep his cool.' Zijn keus is afstandelijk blijven of voor zijn angst en wanhoop uitkomen.De behandelaar heeft vervolgens tot taak om middels een uitgekiende bejegening 'onder de kalmte de angst te zien'. Zieke en behandelende dokter zijn veroordeeld tot een, in de woorden van Van Dantzig, 'ingewikkelde pas de deux, waarin veel mis kan gaan, maar waar ook grote erkentelijkheid teweeggebracht kan worden door het zetten van de juiste passen'.Zieke dokters toont overtuigend aan hoe moeilijk dokters het met ziekte van zichzelf en elkaar hebben.