Heilige graal op de zeebodem

In een Londens museum kun je wandelen door (een stukje) van twee onder zee gevonden tweeduizend jaar oude steden, Heracleion en Canopus. Een mythische wereld die à la Indiana Jones is blootgelegd door de nog jonge discipline van de onderwaterarcheologie.

Een duiker oog in oog met het beeld van de vruchtbaarheidsgod Hapy. Beeld Maritiem Museum Alexandrië

Homerus had wel íéts gezegd over een verblijf van zijn held Odysseus op de rijke akkers van Egypte. De eveneens Griekse Eustathius schreef zelfs dat de halfgod Herakles in het land een stad en een tempel stichtte tot zijn verering: Heracleion. Maar net als Arcadië, Nooitgedachtland en Shangri-La bleef dit Heracleion een fictieve plaats. Een stad die slechts bestond in de oudste Griekse literatuur.

En nu kun je in Londen gewoon rondlopen in Heracleion. Nou ja, een stukje dan. Want de stad werd gevonden, door een combinatie van nieuwe onderzoekstechnieken in de onderwaterarcheologie (zie kader) die een reeks van duizelingwekkende ontdekkingen, Indiana Jones-stijl, tot gevolg hadden. In het British Museum maakte de Franse Franck Goddio, leider van het internationale archeologenteam, de tentoonstelling Sunken Cities: Egypt's Lost Worlds. Meervoud, inderdaad, want naast Heracleion werd iets dichter bij de kust ook de stad Canopus onder zee gevonden. Het is de eerste grootschalige tentoonstelling over een wetenschap die nauwelijks een halve eeuw oud is, nadat eerder dit jaar in het Amsterdamse Allard Pierson Museum een bescheiden maar informatieve tentoonstelling over onderwaterarcheologie rondom Sicilië had plaatsgevonden. Sunken Cities geeft een sneak peek in de geschiedenis die de zee tweeduizend jaar heeft bewaard en geconserveerd. Als een soort 'omgekeerde astronauten' hebben de duikers-archeologen een onbekende, mythische wereld voor ons blootgelegd - het is bijna alsof wetenschappers een stukje maan hebben meegenomen naar de aarde. Beide steden zonken door een natuurlijke catastrofe in de eerste eeuw voor Christus in de zee.

Inzicht

Het archeologenteam van Goddio was al jaren voorbereidend werk aan het doen toen het in 1996 begon met de eerste onderzeese opgravingen van Canopus, een stad in de baai van Aboekir vlak langs de kust van Egypte. Hiervan kende men het bestaan wel, maar het was nog niet eerder onderzocht. In 2001 kwam er een droom uit voor iedere wetenschapper die als kind Raiders Of The Lost Ark zag: zo'n 6,5 kilometer buiten de kust van Egypte vond het team nog een complete stad van 1,2 bij 1,9 kilometer in de zeebodem. Een stad bovendien waar een opmerkelijke samenvloeiing van de religie en cultuur van drie beschavingen heeft plaatsgevonden. De vondsten die werden opgedoken geven cruciaal inzicht in het leven van de laatste farao's, de handel en contacten tussen Athene, Rome en Egypte, en de manier waarop die beschavingen hier mengden en tot nieuwe artistieke praktijken kwamen. En dat ruim drie eeuwen voor de komst van Alexander de Grote als heerser in Egypte. Heracleion was terecht.

Het onderzoek is nog in volle gang en zal nog jaren duren - geschat wordt dat 5 procent van de steden in kaart is gebracht. Het grootste deel van de steden blijft bovendien onder water: de zee en het slib bewaren ze goed. Alleen kleinere en unieke objecten worden opgedoken en naar het Nationaal Museum in Alexandrië gebracht. Van de ondiepe stad Canopus wordt misschien in de toekomst een onderwatermuseum gemaakt.

De vierde cultuur

Niet in de tentoonstelling, wel gevonden: een vierde cultuur in Heracleion. Naast de Egyptenaren, Grieken en Romeinen, die er door intensief samenleven ook elkaars goden en beeldtaal overnamen, is bewijs gevonden voor een kortstondige aanwezigheid van christenen. Na het zinken van de stad (1ste eeuw v.Chr.) is het centrale eiland blijkbaar opnieuw boven de zeespiegel gekomen, want er zijn Byzantijnse munten, juwelen en architectuurelementen gevonden die erop wijzen dat er in de 8ste eeuw na Christus delen van een oude tempel zijn omgebouwd tot klooster. Kort daarna is, mogelijk door een nieuwe aardbeving, ook dit deel in zee gezakt.

Sleutelvondsten

Over de hele stad Heracleion, die net als Venetië bestond uit vele kleine eilandjes, zijn resten van tempels gevonden. 750 ankers en 69 scheepswrakken geven inzicht in de schaal en diversiteit van de handel die er plaatsvond en de functie van de stad als doorgangshaven voor transport over de Nijl: Heracleion was een internationale havenstad. De vondst van een ritueel barak en vele offerobjecten legden bovendien een ceremoniële praktijk bloot die tot nu toe alleen nog maar gezien was op de beroemde Egyptische muurreliëfs.

Twee sleutelvondsten maakten duidelijk dat de archeologen hun eigen onderwaterversie van de heilige graal te pakken hadden. De eerste was een naos, een 1 meter 74 hoog heiligdom dat eruitziet als een stenen kist met puntdak. Het object is gewijd aan de oppergod Amon-Gereb, er stond waarschijnlijk oorspronkelijk een beeldje van de god in. Amon-Gereb wordt óók genoemd in een tekst op een grote steen die in 2004 werd opgegraven bij de stad Boebastis: het decreet van Canopus. Daarin staat in drie talen (Hiëroglyfisch, Demotisch en Grieks) dat zich in de stad Heracleion een heiligdom van Amon-Gereb bevindt. De vondst van de naos op deze plek bevestigt hiermee de naam van de gevonden stad: Heracleion. Rondom de naos zijn overal tempel-elementen gevonden.

Spiritueel centrum

Maar ook op de naos staat iets dat volkomen nieuw was: in het verweerde schrift is te lezen dat Amon-Gereb de god was die de farao's de legitimiteit verleende om over de wereld te heersen. Hier in dit heiligdom kreeg de farao zijn goddelijke mandaat, staat er. Heracleion was dus niet alleen een multiculturele handelsstad - het was ook de plaats waar nieuwe farao's naartoe moesten reizen om hun opdracht op aarde te mogen vervullen. De stad van Herakles bleek tegelijkertijd een spiritueel centrum voor de farao's. Maar er bleken meer boodschappen uit het verleden in de zee te liggen.

Al jaren kenden Egyptenaren de stad Thonis uit teksten, een stad die net als Heracleion niet te lokaliseren was. Op land was er vergeefs naar gezocht door archeologen. Tot Franck Goddio in 2001 een 2 meter hoge 'stele' vond op de bodem van de zee. Drie kwartier bleef hij er gebiologeerd boven cirkelen, de hiëroglyfen lezend in het zwarte gesteente. Op het drijvend archeologisch centrum Princess Duda klonk applaus van alle medewerkers toen het uit het water werd gehesen. De steen is een koninklijk decreet van farao Nectanebo I (die heerste tussen 380 en 362 voor Christus) over de handel en belasting die betaald moet worden aan de godin Neith in haar heiligdom in Sais, op dat moment hoofdstad van het Egyptische Rijk. Het is tweehonderd jaar ouder dan de beroemde Rosetta Stele en door het zoute slib in perfecte staat geconserveerd. De farao zelf is bovenaan twee keer te zien, offers gevend aan de godin. Daaronder staat een lange tekst in de illustratieve hiëroglyfen - vol vogels en schalen, hertachtigen, golven, messen en slangen.

Samenvloeiende stijlen

Het decreet zegt ook waar de uitvaardiging geldt: 'in de mond van de rivier de Nijl bij de stad van de hone van Sais'. De-hone-Sais: Thonis. Op deze steen staat geen Heracleion, hier staat Thonis. Het bleek de sleutel tot het raadsel van twee ongevonden steden: ze bestaan, en ze zijn dezelfde. De Egyptische naam was Thonis, de Griekse Heracleion. De steen was immers naast de naos van Amon-Gereb gevonden, waarover was geschreven dat het zich in Heracleion bevond.

Lopen door de tentoonstelling is een klein beetje als duiken in de verloren steden. Met opzet is de inrichting spaarzaam en selectief belicht, de kleuren zijn zeeblauw, overal doemen glinsterende vondsten op. Gouden ringen, een kleine bronzen farao in typische walk-like-an-Egyptian pose, zoals je ze kent van de reliëfs, maar dan met de vierkante schouders recht naar voren. Gouden schalen en bronzen lepels, munten met het hoofd van farao Ptolemeus I, met op de achterkant een arend met bliksem, attributen van de Griekse god Zeus; handelsmateriaal dat tussen de twee beschavingen werd uitgewisseld. Midden in de tentoonstelling staat een vrouw van het Egyptische zwarte stollingsgesteente granodioriet. Haar hoofd heeft de geschiedenis niet overleefd, of ligt nog onder het slib. De vormen verraden dat het gaat om prinses Arsinoe II, dochter van farao Ptolemeus I, maar haar jurk plakt zo strak om haar lijf als alleen de Grieken in precies die periode het maakten: de 'natte stijl'. Een perfecte samenvloeiing van stijlen.

Gezonken steden

Het dichtst bij de enorme schaal van de schat kom je bij drie beelden die 5 meter hoog staan. Twee koninklijke figuren, mogelijk farao Ptolemeus II en zijn vrouw, statig in roze graniet - zij met de kroon van Hathor en Isis, hij met de dubbele kroon (pschent) die de eenheid van Egypte symboliseert. Ze maakten naast de ingang van de Amon-Gereb tempel de koninklijke functie zichtbaar. Het derde beeld is van de god Hapy, personificatie van de overstroming van de Nijl. Hij stond, ook 5 meter hoog, mogelijk in de haven om de boten die kwamen aanvaren te begroeten en voorspoed te beloven in het land van Egypte.

In de eerste eeuw voor Christus zijn de tempels ingestort - aan de ligging en breuken van de pilaren kunnen de archeologen zien dat de stad niet zo maar is gezonken. Wat ze precies in zee heeft doen zakken is nog niet zeker, er kan een combinatie van verschijnselen zijn. Maar aan nauwkeurig bijgehouden waterstanden van de Nijl is af te lezen dat er geen tsunami was. Ook worden er geen catastrofale aardbevingen genoemd in teksten. Het is mogelijk dat de stad langzaam zonk en is verlaten, maar toch zijn de tempels op één moment ingestort. De theorie die de wetenschappers hiervoor hebben is dat Heracleion en Canopus gezonken zijn door 'vloeibare aarde', een fenomeen dat in het Engels 'soil liquefaction' wordt genoemd. Hierbij wordt de grond onder een bouwsel vanwege kleine schokken opgedeeld in vastere grond en vloeibare massa. De aarde zakt dan, terwijl het water uit de grond naar boven komt. Zo komt de stad onder water te staan en zijn vermoedelijk de gebouwen gaan 'drijven' en ingestort. Bij de aardbeving in Christchurch in Nieuw-Zeeland in 2011 heeft dit fenomeen ook de meeste schade aangericht. Het lijkt erop dat Canopus en Heracleion met kleine aardbevingen, relatief geruisloos, zijn gezonken.

Sunken Cities: Egypt's Lost Worlds. T/m 27 november in het British Museum, Londen. Entree 16,50 pond, catalogus 25 pond inclusief documentaire.

Britishmuseum.org

Het beeld van de god Hapy wordt uit de baai van Aboekir gehesen. Beeld Maritiem Museum Alexandrië

Onderwaterarcheologie - een nieuwe wetenschap

Door nieuwe technieken nam het onderwateronderzoek eind jaren negentig een vlucht - een chronologie van het vakgebied.

Leonardo da Vinci mag dan rond 1500 al een duikpak hebben uitgevonden, gemaakt van rieten adembuizen en leren buidels voor lucht, en in de 19de eeuw zijn er al scheepswrakken onderzocht met behulp van duikers met helmen; een echte wetenschap werd de onderwaterarcheologie pas zo'n kleine 40 jaar geleden.

Doorbraak voor onderwateronderzoek was in de eerste plaats Jacques-Yves Cousteaus SCUBA-pak in 1943. De belangrijkste pionier voor onderwaterarcheologie als wetenschap was Honor Frost (1917-2010), een Brits-Cypriotische wees die naast een kunstopleiding vanaf de uitvinding van het SCUBA-pak gefascineerd raakte door duiken. Een duikexcercitie in de 17de-eeuwse put in haar eigen achtertuin bracht haar de liefde voor archeologie onder water, en ze ontwikkelde het tot een gegronde wetenschap met expedities, onderzoek en spectaculaire vondsten langs de kusten van Turkije, Egypte en Sicilië. In de jaren zeventig gingen ook universiteiten het vak doceren.

Een gouden ring, gevonden in de zeebodem van Thonis-Heracleion. Beeld Maritiem Museum Alexandrië
Een gouden ring, gevonden in de zeebodem van Thonis-Heracleion. Beeld Maritiem Museum Alexandrië


Franck Goddio, maker van de tentoonstelling Sunken Cities, richtte in 1987 het eerste onafhankelijke internationale instituut voor onderwaterarcheologische studie op, het Institut Européen d'Archéologie Sous-Marine. Sinds eind jaren negentig namen de technieken om archeologische vindplaatsen te lokaliseren en onderzoeken een vlucht. Zonder deze technieken was Heracleion, dat in de zeebodem verborgen ligt, hoogstwaarschijnlijk niet gevonden. Verschillende apparaten kunnen met akoestische technieken de materialen in de bodem identificeren. Sinds kort kan een Nuclear Magnetic Resonance Magnetometer de bodem 'scannen' en detecteren wat er onder het slib ligt - het is de archeologische versie van onze medische MRI-scanner. Met NMR zijn de stadsstructuren van Canopis en Heracleion en verschillende grote beelden gevonden.

Pas sinds 2001 heeft Unesco een verdrag uitgevaardigd ter bescherming van erfgoed in onderzeese gebieden. Wat Goddio betreft blijven de opgravingen zo veel mogelijk in de zee, en kunnen ze dus ook beter 'vondsten' worden genoemd: 'De zee bewaart en conserveert de objecten goed. Ons streven is om met nieuwe technieken de vindplaatsen zo min mogelijk aan te hoeven tasten.' Deze non-invasieve manier van onderzoeken is in lijn met materiaalonderzoek in andere kunstwetenschappen, waarbij men steeds meer te weten komt over objecten zonder ze te hoeven beschadigen of zelfs maar aanraken. Een eenvoudig voorbeeld in de tentoonstelling is een mummie van een ibis uit circa 300 voor Christus, voor de Egyptenaren een heilige vogel en verwant aan Toth, god van wijsheid en wetenschap. Pas toen de röntgenscanner kon worden toegepast, 2000 jaar na het ontstaan van het aanbeden object, werd zichtbaar dat er in het echt ook een hele ibis dubbelgevouwen in zit. Met nieuwe technieken die onder water toepasbaar worden gemaakt, hoopt Goddio zo de volledige stad Heracleion zichtbaar te maken.

De Thonis-Heracleion Stele wordt uit het water gehesen (in 2001). Beeld Maritiem Museum Alexandrië
Een mummie van een ibis uit circa 300 voor christus. Beeld Maritiem Museum Alexandrië
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden