Heelal brandt op als oude man

De kosmos is op z'n retour. Hij heeft minder fut dan voorheen; minder energie dan een paar miljard jaar geleden. De pit is eruit. Aflopende zaak.

Een spiraalvormig sterrenstelsel op 30 miljoen lichtjaren van de aarde.Beeld Chandra X-ray Observatory Center

De gestage aftakeling van het heelal is nauwkeurig in kaart gebracht door een groot internationaal team van sterrenkundigen. Maandag presenteerden ze hun resultaten op de 29ste algemene bijeenkomst van de Internationale Astronomische Unie in Honolulu (Hawaii).

'Als we twee miljard jaar geleden om ons heen hadden kunnen kijken, waren sterrenstelsels zoals onze eigen Melkweg helderder en blauwer', zegt Benne Holwerda van de Sterrewacht Leiden, een van de Nederlandse teamleden. 'Maar de brandstof raakt op. Het is nu nog een beetje pruttel-pruttel-pruttel.' Projectleider Simon Driver van de University of Western Australia verwoordt het mooi: 'Het heelal is onder een dekentje op de bank gaan liggen en slaapt langzaam maar zeker in.'

GAMA-project

Astronomen weten al langer dat de grootste geboorte-explosie van nieuwe sterren in de kosmos miljarden jaren in het verleden ligt. Nu die 'bevolkingsgroei' aan het afnemen is, worden ook steeds minder straling en energie geproduceerd - niet alleen in de vorm van zichtbaar licht, maar ook op andere golflengten, zoals infrarood en ultraviolet. Het tempo waarin het heelal uitdooft, is nu voor het eerst nauwkeurig gemeten.

In het GAMA-project (Galaxy And Mass Assembly) is van maar liefst 238 duizend sterrenstelsels in vijf gebieden aan de hemel de afstand bepaald en is bovendien de helderheid gemeten op 21 verschillende golflengten. Jaren is eraan gewerkt, met grote telescopen op de grond en met ruimtetelescopen, waaronder de Europese infraroodtelescoop Herschel.

'Het unieke van GAMA is dat er nu één, zeer complete catalogus is', zegt Eelco van Kampen van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht, die sinds het begin bij het project betrokken is. Belangrijkste doel van GAMA was het achterhalen van de manier waarop sterrenstelsels in de loop van miljarden jaren evolueren, in wisselwerking met hun omgeving.

Levensloop van het heelal

13,8 miljard jaar geleden: de oerknal

11 miljard jaar geleden: grootste 'bevolkingsexplosie' van nieuwe sterren

2 miljard jaar geleden: energieproductie in het heelal twee maal zo hoog als nu

Heden: aftakeling van heelal in volle gang

5 miljard jaar in de toekomst: zon dooft uit; aarde wordt onleefbaar

100 biljoen jaar in de toekomst: de allerlaatste sterren doven uit

Bergafwaarts

Doordat je op grotere afstanden verder terugkijkt in de tijd, kun je ook het langzame uitdoven van het heelal in kaart brengen. De conclusie van het GAMA-team: de kosmos produceert tegenwoordig nog maar half zo veel energie als twee miljard jaar geleden. Opgebrand als een oude man.

Snel gaat het allemaal niet - het zal duizenden miljarden jaren duren voor de laatste sterren doven en er geen nieuwe meer geboren worden. Maar het gaat alleen nog bergafwaarts. Het goed voorspellen van de toekomstige aftakeling van het heelal vereist volgens Holwerda meer meetpunten in het verleden, om de trend nauwkeuriger in kaart te kunnen brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden