Hebben we het vliegtuig aan de moslims te danken?

De camera's op mobiele telefoons? Waren er nooit geweest zonder de Arabische astronoom en wiskundige Ibn Al-Haytham. De uitvinding van het vliegtuig? Ondenkbaar zonder de cruciale bijdragen van de 9e-eeuwse Andalusiër Ibn Firnas.

Beeld Io Cooman

Dat is de strekking van de openingsfilm van de tentoonstelling 1001 Inventions, die is te zien aan de Rotterdamse Coolsingel. Volgens de makers van de film was tussen de 7de en de 17de eeuw 'alles in Europa donker'. De meest verlichte uitvindingen in die tijd kwamen uit moslimsbeschavingen die zich uitstrekten van het tegenwoordige Spanje tot China.

Het is een redenering die verscheidene wetenschappers tegen de borst stuit. Op de voorpagina van Trouw veegt historica Sonja Brentjes deze week de vloer aan met de tentoonstelling die sinds 2010 in Zweden, Engeland en de Verenigde Staten meer dan 5 miljoen bezoekers trok. De expositie is geschiedvervalsing volgens Brentjes, werkzaam bij het Max Planck Instituut en gespecialiseerd in de geschiedenis van de wetenschappen in islamitische samenlevingen. Op sommige punten zou de tentoonstelling zelfs 'pure fictie' zijn en de wetenschappelijke bijdrage van moslimgeleerden enorm aandikken.

'De reactie van Brentjes is ronduit agressief', zegt Simone Pelgrim van OnéGo Events, het organisatiebureau dat 1001 Inventions naar Rotterdam haalde. 'Het lijkt wel alsof je tegenwoordig niets positiefs meer over de islamitische wereld kunt zeggen.'

Op dezelfde dag dat de krant 'Islamexpositie doet aan geschiedvervalsing' kopte, vlogen Ahmed Salim en Mohammed El-Gomati, de mannen achter de tentoonstelling naar Nederland voor een in allerijl geregelde persconferentie. Daar hielden zij een vlammend betoog over de educatieve waarde van de tentoonstelling die vooral is bedoeld voor kinderen.

'De kritiek in Trouw op onze tentoonstelling horen we al jaren', zegt de Brit Salim, directeur van 1001 Inventions, na afloop van de persconferentie. 'Maar we brengen op die punten geen wijzigingen aan omdat er voldoende academici zijn die de inhoud onderschrijven.'

Zijn betoog kan rekenen op instemmend geknik van prof. El-Gomati, voorzitter van een non-profit organisatie die zich richt op onderzoek naar de invloed van (moslim)beschavingen op het moderne leven. Vanuit zijn woonplaats Manchester heeft El-Gomati een stapel paperassen meegenomen. Voor elke zin op een informatiebordje in de expositieruimte heeft hij een academische referentie paraat. 'Discussie is onderdeel van de wetenschap', zegt hij. 'Maar wat Brentjes doet, is gooien met modder.'

Onder de vleugels van een zwevende Ibn Firnas zoekt El-Gomati in de expositieruimte tussen zijn stapel A4-tjes naar het juiste vel. Zowel het informatiebordje als de professor nuanceert de beelden in de openingsfilm. Firnas kon niet vliegen en het vliegtuig hebben we niet direct aan hem te danken. 'Firnas was een zweefvlieger', zegt El-Gomati. 'Firnas liet zich met zelfgemaakte vleugels van de Grote Moskee in Córdoba vallen, maar stortte al snel neer.'

Naar aanleiding van dit bericht stuurde Sonja Brentjes van het Max Planck Instituut de volgende reactie:

Geleerden uit verschillende islamitische gemeenschappen (700-1700) hebben zowel kleine als grote bijdragen geleverd aan de gezamenlijke kennis der mensheid. Spijtig genoeg weten maar weinigen hier van af. Een expositie over zulke bijdragen is daarom een lovenswaardig initiatief.

1001 Inventions - The Enduring Legacy of Muslim Civilization (in Nederland aangeprezen als '1001 Inventions: de Gouden Eeuw van de moslimbeschaving'), op dit moment te zien in Rotterdam, beweert een betrouwbare weergave te bieden van deze bijdragen, gebaseerd op de nieuwste wetenschappelijke inzichten en met steun van de meerderheid van de wetenschapshistorici die gespecialiseerd zijn in de middeleeuwen.

De woordvoerders van deze show, Professor Mohamed el-Gomati, Ahmad Salim en Simone Pelgrim, vielen drie wetenschappers (Brentjes, Brömer en Edis) aan op hun kritiek op de expositie, via een persconferentie en in een artikel gepubliceerd in De Volkskrant. Ze insinueren dat ik onbetrouwbaar zou zijn. Ze halen mijn naam door het slijk en zetten vraagtekens bij mijn houding tegenover wetenschappelijke resultaten van moslims. Erg hoffelijk! Wat zijn precies mijn problemen met 1001 Inventions?

1) Middeleeuwse en vroeg-moderne geleerden in Islamitische gemeenschappen (dit kunnen christenen, joden, moslims of geleerden met een andere achtergrond zijn) werkten binnen een kader dat het beste te beschrijven is als bestaande uit Aristotelische natuurfilosofie en Galenische geneeskunde zoals dat door Ibn Sina (Avicenna) werd herzien, geocentrische sterrenkunde en astrologie, elementaire wiskunde (van Griekse, Indische en Arabische oorsprong), alchemie en magie. Vandaag de dag hebben we hele andere wetenschapsgebieden, zoals de genetica, vliegtuigbouwkunde, kwantummechanica, biochemie, antropologie en informatica.

De bewonderenswaardige successen van weleer vinden hun weerslag in ons dagelijks leven (bijvoorbeeld de Indo-Arabische nummers) en op school (kwadratische vergelijkingen). Als ons gezamenlijk erfgoed dienen zij een plek te krijgen in musea en boeken. Echter, de bewering van 1001 Inventions dat onze hedendaagse wetenschappen en technologieën een direct resultaat zijn van moslimse doorbraken is incorrect.

2) De expositie en het begeleidend boek hebben een (te) groot aantal fouten, zowel feiten als interpretaties. Ik leg dit uitgebreid uit in een artikel, zie http://www.ircps.org/sites/ircps.org/files/aestimatio/10/2013-14-BrentjesBW.pdf

3) 1001 Inventions representeert niet de huidige stand van wetenschappelijk onderzoek en kan niet rekenen op de steun van de meeste van mijn collega's. De volgende wetenschappers ondertekenen deze brief met mij: Hogendijk (Utrecht), Tummers (Maastricht), Folkerts (Munchen), Rebstock (Freiburg), Ansari (Aligarh), Richter-Bernburg (Tübingen), Fancy (Greencastle), Oaks (Indianapolis), Kilinc (Istanboel), Edis (Kirksville), Melvin-Koushki (South Carolina), Kücük (Philadelphia), Jorati (Ohio), Stearns (Abu Dhabi), Anthony (Oregon), Niazi (San Francisco), Alvarez Millan (Madrid), Brömer (Istanboel), Gamini (Teheran), Van Lit (New Haven), Azal (Berlijn), Sen (Chicago), Sidoli (Tokio).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden