Weblog

'Hebben de domkoppen van de pers het woord zelfplagiaat verzonnen?'

Daar weerklonk deze week een vertrouwd refrein: De Media Hebben Het Gedaan. Het was de Vrije Universiteit Amsterdam die de meezinger aanhief, in reactie op de zaak van de van gesjoemel verdachte tophoogleraar Peter Nijkamp. Die wordt verdacht van 'zelfplagiaat', zoals dat heet.

Vrije UniversiteitBeeld ANP

Maar wacht, dat komt omdat het journaille maar wat heeft verzonnen, aldus de VU. 'Zelfplagiaat is een mediawoord', zoals een woordvoerster van de VU het donderdag zei.

Zou het echt? Hebben wij, sensatiebeluste domkoppen van de pers, een heel nieuwe vorm van fraude tevoorschijn gefantaseerd?

Natuurlijk niet. Het was nota bene diezelfde VU Amsterdam, die het woord 'zelfplagiaat' in ons land introduceerde. Dat was vorig jaar, toen duidelijk werd dat VU-antropoloog Mart Bax dertig jaar lang ongestoord zijn veldwerk bij elkaar had kunnen fantaseren, waarbij hij ook nog eens zijn publicaties meermalen recyclede. 'Zelfplagiaat', noemde een onderzoekscommissie onder leiding van historicus Michiel Baud dat. Het bestuurscollege van de VU nam die conclusie, mét vermelding van het z-woord, over.

Protocol
Aan de VU zelf hanteert de afdeling antropologie inmiddels een protocol (pdf) dat uitgebreid ingaat op wat zelfplagiaat precies is. En o ja, volgens de databank van wetenschappelijke literatuur Web of Science zijn er sinds de jaren tachtig al minstens 173 academische studies verschenen over het verschijnsel 'zelfplagiaat'. Het is de voorlichters van de VU kennelijk allemaal ontgaan: zelfplagiaat, een verzinsel van de media is het.

Eerlijk is eerlijk: nu heb je zelfplagiaat en zelfplagiaat. In zijn Bax-rapport signaleert Michiel Baud dat er onder wetenschappers al jaren wordt gesoebat over het 'oncreatief hergebruik van gegevens', zoals hij het noemt. Geen wonder: u zou het ook niet netjes vinden als ik deze blogpost, met een andere kop erboven, over een paar jaar nog eens publiceer.

Niet te gortig
Maar dat is natuurlijk wat anders dan iemand die zijn cv hergebruikt, of een of andere standaardalinea met uitleg recyclet uit een eerder artikel. Dat mag best, oordeelde onder meer het vakblad Canadian Journal of Cardiology in 2007 in een hoofdredactioneel commentaar. Zo lang je tenminste maar de bron vermeldt (wat Nijkamp niet altijd deed), en zo lang het maar niet te gortig wordt.

Ook de KNAW volgt die lijn in een deze week verschenen advies. 'Zelfplagiaat' is wel degelijk een term die internationaal wordt gebruikt voor wetenschappers zoals Peter Nijkamp, signaleert een KNAW-commissie onder leiding van medicus Josien Bensing. De pest is alleen, zo vervolgt de KNAW-commissie, dat 'plagiaat' zo'n heftig woord is. 'Een term die dit advies wil vermijden', schrijft de commissie, al is het maar omdat 'stelen van jezelf in feite onmogelijk is'.

Blijft de vraag: hoe ver mag je gaan in het jezelf herhalen? En mag het ook altijd?

Co-auteur overboord
Ziedaar de kwestie-Nijkamp, zoals die onder meer werd uitgeplozen door NRC's Frank van Kolfschooten: in het omvangrijke oeuvre van Nijkamp wilde het namelijk wel eens gebeuren dat er door alle herhalingen een co-auteur overboord viel.

Dus: Peter en Marietje schrijven samen een artikel. Peter kopieert er stukken van, maar zonder bronvermelding. Gevolg: de naam van Marietje is spoorloos verdwenen. Minder erg dan keiharde fraude, maar het is toch lullig als je ooit iets prachtigs hebt uitgedokterd en opgeschreven - en je professor gaat ermee aan de haal zonder je naam ooit nog te noemen.

Maar - die breedsprakige academische adviezen ook altijd - mag dat nou wel, of mag het niet? Het is even doorlezen tot de laatste bladzijde van het KNAW-advies, maar dan komt het hoge woord eruit: het mag niet, ik herhaal, niet:

'In algemene zin kan men zeggen dat, juist omdat de belangen van anderen (de co-auteurs) in het spel komen, de potentiële negatieve effecten groter zijn (...) Er kan immers sprake zijn van te weinig eerbetoon aan de co-auteurs, en dus van schade aan anderen. Daarom is bij dit type hergebruik eerder sprake van QRP [questionable research practice, red.] (...) Bronvermelding als de regel lijkt hier een verstandige optie.'

Goed. Copypasten uit je eerdere werk zonder bronvermelding is dus geen keihard jatwerk. Maar netjes is het niet. Het is wetenschappelijk rommelen. Sloppy science. Er komt geheid gedonder van. Foei. Niet meer doen he?

Intussen haalt het bestuur van de VU opgelucht adem - zie je nou, de media hebben het gedaan - krijgt Van Kolfschooten ten onrechte op zijn kop van zijn eigen Ombudsman en gaat het VU-huisorgaan Ad Valvas weer gauw in zijn mand liggen.

Selfie-achtig
Onder het bericht van Ad Valvas staat een interessante reactie van een naar Toronto geëmigreerde onderzoeker, die beweert zelf het slachtoffer te zijn geweest van zelfplagiaat, pardon, een QRP'tje in de selfie-achtige sfeer.

'En wat vindt de KNAW van het 'wippen' van een mede-auteur uit een onderzoek', komt de onderzoeker er met gestrekt been in, 'zijnde het grotendeels herpubliceren van eerder werk waarbij de mede-auteur wordt vervangen door een onderzoeker die aan het oorspronkelijke werk amper een bijdrage heeft geleverd?'

Het was nog lang onrustig, aan de VU Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden