'Hadrianus bracht het rijk terug tot een beheersbare omvang die ruim drie eeuwen zou standhouden'

In de Lage Landen ging het in de tijd van keizer Hadrianus voorspoedig, toont archeoloog Tom Buijtendorp in 'Het jaar 117'.

Tom Buijtendorp. Beeld Igor Roelofsen
Tom Buijtendorp.Beeld Igor Roelofsen

Opstanden in Brittannië, het Donaugebied, Libië en Palestina, chaos in Egypte, aanvallen vanuit het Midden-Oosten. Het is 117 na Christus en de Romeinse keizer Trajanus kampt met rebellie aan zijn grenzen. En dan sterft hij. Om de onrust te bezweren, kiest zijn opvolger Hadrianus voor een radicale ommekeer in strategie. Dat is het begin van een Gouden Eeuw, ook in de Lage Landen, zo laat archeoloog Tom Buijtendorp zien in zijn nieuwe boek Het jaar 117.

Waarom was het in 117 zo onrustig?

'Trajanus had grote gebieden toegevoegd aan het Romeinse rijk. Met veel geweld had hij bijvoorbeeld Dacië veroverd - ongeveer het huidige Roemenië. Daarvoor had hij soldaten weggehaald uit andere gebieden; uit de Lage Landen nam hij er per saldo zo'n vijftienduizend mee. In sommige gebieden smeulde de onvrede, die tot uitbarsting kwam toen er weinig militairen waren achtergelaten. Trajanus zelf stond bij de Perzische Golf toen achter zijn rug het rijk wankelde.'

Wat kon Hadrianus daaraan doen?

'Terwijl Trajanus het rijk snel had uitgebreid, koos Hadrianus voor consolidatie. Hij stootte gebieden af die Trajanus had veroverd en haalde het rijk uit zijn positie van imperial overstretch: het rijk was in korte tijd zo groot geworden dat het met de middelen van die tijd moeilijk beheersbaar was. Hadrianus bracht het terug tot een beheersbare omvang die ruim drie eeuwen zou standhouden.'

Was dat alles?

'Daarnaast stelde Hadrianus Rome minder centraal in het bestuur. Het rijk was altijd geleid vanuit Italië maar Hadrianus koos ervoor veel rond te trekken. Meer dan de helft van zijn tijd was hij niet in Rome en bestuurde hij vanuit de buitengebieden.'

Reconstructie van een Romeins badhuis in Forum Hadriani. Beeld Tekening Bob Brobbel
Reconstructie van een Romeins badhuis in Forum Hadriani.Beeld Tekening Bob Brobbel

Waaruit blijkt die nieuwe aanpak?

'Kijk bijvoorbeeld naar de bouwwerken die de twee keizers neerzetten. Trajanus liet in Rome een forum aanleggen, zijn beroemde Forum Traiani met daarop zijn triomfzuil van bijna dertig meter hoog, vol afbeeldingen van militaire successen in Dacië. Hadrianus liet ook een eigen 'forum' bouwen, Forum Hadriani, maar dat was een marktstadje in een uithoek van zijn rijk, bij het huidige Den Haag. De twee fora illustreren het verschil in focus van de twee keizers.'

Wat maakte die uithoek bij Den Haag interessant voor Hadrianus?

'De macht van een keizer was vooral gebaseerd op militaire kracht en daarbij waren grenslegers heel belangrijk. Aan de Rijn waren die groot. De natuurlijke grens was daar relatief zwak - zwakker bijvoorbeeld dan de woestijnen die de grens vormden in Afrika - en tegelijkertijd was de rivier belangrijk voor transport. Bovendien bood het gebied toegang tot Brittannië.

'Daar kwam nog bij dat het Rijnleger betrekkelijk dicht bij Rome lag. Legers in deze contreien hadden in het verleden al geprobeerd populaire leiders tot keizer te maken. Het was dus zaak om de militaire macht en de grenzen in de Lage Landen te beheersen.

'Trajanus had daartoe weliswaar een versterkte stad gebouwd bij Xanten, niet ver van de huidige Nederlands-Duitse grens. Maar dat was een soort fort zoals ze overal in het Romeinse rijk stonden. Hadrianus had meer oog voor de lokale behoeften. In Forum Hadriani brak hij een traditionele Romeinse nederzetting af, om de huizen van zijn Forum Hadriani in de richting te bouwen zoals bewoners van de regio gewend waren: schuin op de wind die er vaak woei. Door aan te sluiten bij lokale gewoonten hoopte hij de elites enthousiast te maken voor het Romeinse beleid en het gebied rustig te maken en te houden.'

En, had het effect?

'In 121 gaf Hadrianus een munt uit waarop hij een 'Gouden Eeuw' aankondigde, en inderdaad stond het rijk aan het begin van een bloeiperiode. We zullen nooit weten wat er was gebeurd als de keizer anders had gehandeld, maar het lijkt erop dat zijn optreden goed is geweest voor de inwoners van zijn rijk.

'Hier in de Lage Landen ging het onder zijn bewind voorspoedig. Decennialang was hier geen oorlogsdreiging. Bovendien zijn bij Valkenburg skeletten uit die tijd gevonden die de indruk wekken dat de bevolking behoorlijk gezond was. Ten slotte is uit die periode veel geïmporteerd aardewerk aangetroffen en dat wijst op welvaart.'

Tom Buijtendorp: Het jaar 117 - Sporen van Trajanus en Hadrianus in de Lage Landen. Omniboek; 286 pagina's; euro 20.

Op 29 september houdt Tom Buijtendorp hierover om 15.00 uur een gratis lezing in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Aanmelden via rmo.nl/actueel/activiteitenagenda/het-jaar-117.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden