Grote vulkaanuitbarsting: tien jaar snertweer

Leg de bekende vulkaanuitbarstingen naast andere klimaatdata en vooral grote tropische erupties blijken in Europa veel vaker koudere jaren te hebben veroorzaakt, stelt nieuw onderzoek.

Uitbarsting van de Puyehue in Zuid-Chili in juni 2011. Beeld EPA

Als in de tropen een grote vulkaan uitbarst, hoed je dan maar. Voor het eerst hebben wetenschappers de klok van het klimaat van de afgelopen 2.500 jaar geijkt aan 283 oude vulkaanuitbarstingen. De conclusie: na een grote eruptie mag je rekenen op een jaar of tien koelte en snertweer.

Zo blijken er de laatste 25 eeuwen liefst vijf vulkaanuitbarstingen te zijn geweest die nog meer invloed op het klimaat hadden dan de beruchte uitbarsting van de Tambora in Indonesië in 1815. Dat was al wel min of meer bekend, maar Michael Sigl en collega's uit Zwitserland en de VS hebben de klimaatafdruk van de erupties scherper dan ooit in beeld kunnen brengen: ze koppelden antieke vulkaansporen zoals asdeeltjes en zwavel, gevonden op Groenland en Antarctica, aan jaren waarin de bomen in Europa en Siberië minder hard groeiden.

Een kleine maand geleden barstte de vulkaan Sinabung in Noord-Sumatra, Indonesië, uit. Vele duizenden bewoners van het Karo-gebied moesten worden geëvacueerd. Beeld EPA

Koelere temperaturen

Bij vulkaanerupties komt vaak zwaveldioxide vrij, dat op grote hoogte de zon weerkaatst. Dat effect is in de tropen nog groter, doordat gassen daar gemakkelijker in de hogere luchtlagen komen en doordat in de tropen domweg meer zon is die kan worden geblokkeerd. De jaren na een eruptie geeft dat zelfs in Europa koelere temperaturen. En dat is weer terug te vinden in dunnere groeiringen in oude plakken hout of in historische verslagen van magere oogsten, mislukte zomers en rode zonsondergangen.

'Bij heel grote uitbarstingen valt zo'n verandering echt wel op', zegt wetenschapsjournalist Philip Dröge, die onlangs een boek schreef over de Tambora-eruptie van 1815. 'Het blijft maar regenen. Er zijn overstromingen. Soms is zelfs sprake van sneeuw in de zomer. En ooggetuigen spreken vaak over verschrikkelijke onweersbuien. Dat zijn er niet alleen heel veel; ze duren ook lang en zijn opvallend intensief.'

Deze vulkanen koelden Europa het meest

1. 536: Vulkaan onbekend.Afkoeling: 1,74°C

2. 1815: Tambora, Indonesië. Afkoeling: 1,55°C

3. 601: Huaynaputina, Peru. Afkoeling: 1,50°C

4. 540: Ilopango, El Salvador. Afkoeling: 1,48°C

5. 1345: El Chichon, Mexico. Afkoeling: 1,48°C

6. 939: Eldgjá, IJsland. Afkoeling: 1,44°C

Bron: Nature

Klimaatreconstructie

Opvallend is dat de onderzoekers bij ongeveer de helft van de vulkanische klimaatdips niet meer konden aanwijzen welke vulkaan de boosdoener was. Begrijpelijk, vindt Dröge. 'Er zijn zó ontzettend veel vulkanen. Er zijn niet altijd getuigen en andere keren waren die er wel, maar zijn hun getuigenissen verloren gegaan.' Zo kwam nog maar kort geleden voor het eerst een op bamboe geschreven getuigenis aan het licht van een beruchte eruptie op Lombok uit 1258, vertelt Dröge. Die eruptie stortte Europa in de ellende, met misoogsten, hongersnoden, kou, duisternis en ziekte - en toch wist tot voor kort niemand welke vulkaan erachter zat.

'Weer een goede stap om tot een mooie, omvattende klimaatreconstructie te komen', vindt bij het KNMI in De Bilt atmosfeeronderzoeker Michiel van Weele. Zulke reconstructies zijn belangrijk, zegt hij, om niet alleen het klimaat, maar ook gebeurtenissen uit de geschiedenis beter te begrijpen. 'Bovendien weten we één ding zeker: er komt heus nog een keer zo'n grote eruptie. Goed om te weten wat je dan kunt verwachten.'

Beeld AFP

Van Weele vindt het opvallend dat de reuzenuitbarsting van de Nieuw-Zeelandse vulkaan Taupo (235 n. Chr.) niet in Sigls metingen voorkomt. Dat was volgens experts misschien wel de krachtigste eruptie van de afgelopen paar duizend jaar. Maar Sigl wijst er desgevraagd op dat een grote eruptie zich niet altijd vertaalt in een grote klimaatverstoring: 'Een eruptie mag dan enorm en explosief zijn, de zwavelopbrengst was waarschijnlijk te klein om een groot zwavelsignaal in de ijskernen achter te laten. En geen zwavel, geen klimaateffect.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden