ColumnLotte Jensen

Groot was de schok toen de horeca plots dicht moest vanwege het virus − in 1918

Lotte Jensen artikel ColumnBeeld .

Tik ‘social distancing’ in op Delpher, de digitale krantenbank van Nederland, en je krijgt nul treffers. Logisch. Deze collectie omvat weliswaar miljoenen pagina’s uit Nederlandstalige kranten en tijdschriften, maar stopt in 2005. Toch zijn er in de geschiedenis veel vaker infectieziektes met bijbehorende maatregelen geweest. Zo deden mensen al aan social distancing tijdens de 17e-eeuwse pestuitbraken, maar ze noemden het anders. 

Delpher is een wonder van de moderne techniek. Moest ik vroeger het hele land doorkruisen om een oude druk in te zien, nu wek ik het verleden met een paar slagen op het toetsenbord tot leven. Wel ligt er een methodologische valkuil op de loer, want termen zijn cultuur- en tijdsgebonden. Iedere crisis brengt haar eigen taalgebruik met zich mee. Het vinden van de juiste trefwoorden is een hele kunst, weet elke historicus.

De buzzwoorden van nu zijn ‘social distancing’, ‘anderhalvemetersamenleving’, ‘intelligente lockdown’ en ‘het nieuwe normaal’. De wetenschap hanteert haar eigen jargon zoals ‘veerkracht’ (resilience) en ‘kwetsbaarheid’ (vulnerability). Ook dat zijn historisch veranderlijke begrippen. Je moet dus creatief te werk gaan met zoektermen. Ik probeer van alles: neuspeuteren, besmettingen, kermisattracties en samenscholing. En warempel, het levert de mooiste en meest onverwachte inkijkjes in onze omgang met epidemieën op.

Steeds weer verbaas ik me over de parallellen tussen vroeger en nu. In het najaar van 1918 maakte de Spaanse griep overal slachtoffers. De dagbladen stonden bol van de berichten over besmet zorgpersoneel: het Amsterdamse Wilhelmina Gasthuis telt op zeker moment maar liefst negentig besmette verpleegkundigen. Groot is de schok in Lochem wanneer alle horecagelegenheden en kermisattracties om half zes ’s avonds plotseling dicht moeten. En dan zijn er nog de eindeloze opsommingen van scholen die tijdelijk de deuren moeten sluiten om verdere verspreiding van het virus te voorkomen.

Het meest kijk ik op van een medisch advies in De Gooi- en Eemlander van een destijds ‘bekend en deskundig geneesheer’, ofwel de Jaap van Dissel van toen. Hij meent dat ‘bioscoop- en schouwburgbezoek en de trams’ de plaatsen zijn waar de ziekte het meest wordt verspreid. En verder levert ‘het met de vingers in de neus te peuteren een groot gevaar op, daar de vingertoppen steeds met allerlei microben bezet zijn, die zoo in de neus- en keelholte terecht komen’. Alsof de tijd heeft stilgestaan.

De combinatie ‘cholera’ en ‘gemoedsgesteldheid’ levert ook veel treffers op. Op 16 juni 1832 stelt een overheidscommissie een hele reeks gezondheidsadviezen op. De belangrijkste tips: vermijd inspanning die het lichaam en de geest uitputten. Voorkom ‘hevige gemoedsaandoeningen als angst en vrees, kommer, toorn’ en een ‘overdreven vrees voor de ziekte’. Bewaar altijd ‘een kalme en opgeruimde stemming’. Het had vandaag in de krant kunnen staan.

Lotte Jensen is hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden