Graven in de archieven: de Golfoorlog, Bijlmerramp en het cadeau voor Beatrix

Vandaag, Openbaarheidsdag, opende het Nationaal Archief allerhande archieven, waaronder ministerraadnotulen van 1991 en 1992 van het derde kabinet Lubbers, een CDA/PvdA-coalitie. De bewindslieden hebben het veel over Europa en de eerste Golfoorlog, maar opvallend weinig over de Bijlmerramp.

Op 10 maart trouwden prinses Beatrix en prins Claus en het toenmalige kabinet-Cals kon maar geen passend geschenk van ministers en staatssecretarissen bedenken.Beeld anp

Ook vrijgegeven: handgeschreven notities van de kabinetsvergaderingen in 1966 - het jaar waarin kroonprinses Beatrix trouwde met prins Claus en het kabinet het eens moest worden over een passend geschenk.

Zwarte Maandag - 30 september 1991

'We zijn afgegaan als een gieter', concludeert minister van Buitenlandse Zaken Hans van den Broek (CDA) op 30 september 1991. Zijn Europese collega's hebben in Brussel geen spaan heel gelaten van het plan van EG-voorzitter Nederland voor de economische en politieke toekomst van Europa. De Europese Gemeenschap zou een Europese Unie worden - zowel monetair als politiek. Het één kan niet zonder het ander, redeneerden premier Lubbers, vicepremier en minister van Financiën Wim Kok (PvdA), Van den Broek en staatssecretaris voor Europese Zaken Piet Dankert (PvdA). Hun verdragstekst draagt flink wat macht over aan 'Brussel'. 'Een delicate operatie', zegt Lubbers op 20 september in de ministerraad. Een enkele minister waarschuwt dat zelfs dat te rooskleurig is. 'De weerstand is groot.' De meeste bewindslieden hebben echter alleen oog voor de verdragsdelen die over hun terrein gaan.

'Al met al is het een zeer teleurstellende ervaring, die spreker zichzelf ook aanrekent', aldus Lubbers. Op 4 oktober, vier dagen na de afgang in Brussel, likt het kabinet de wonden. Lubbers begrijpt niet waar het is misgegaan. 'Wat de doorslaggevende factor is geweest, is spreker niet duidelijk.' Lubbers en Van den Broek denken dat ze gewoon te weinig tijd hebben gehad. Nee, werpt staatssecretaris Dankert tegen, het is mislukt omdat lidstaten elk een andere ambitie hebben met Europa. Maar Dankert moet de mond houden, zo blijkt. Hij hoorde in alle hoofdsteden dat het goed zat, maar 'hij heeft een en ander te optimistisch ingeschat', zegt verkeersminister Maij. We zijn uitgespeeld, concludeert Lubbers. Niet zo somber, zegt Kok, het komt vast goed als we alle regeringsleiders direct benaderen. Vier maanden later komt er op die wijze alsnog een Verdrag van Maastricht. De Europese Unie is geboren.

Janus Leijnse, Syriëganger avant la lettre (+)

Het Nationaal Archief ontsluit vandaag documenten die 25, 40 of 75 jaar vertrouwelijk waren. Zoals de dossiers van de Spanjestrijders in de jaren dertig. Werd Janus (18) geronseld?

Deelname Golfoorlog - 15 januari 1991

In augustus 1990 was Irak Koeweit binnengevallen. Een VN-coalitie, met Nederland als deelnemer, staat op 15 januari 1991 op het punt de Iraakse leider Saddam Hoessein terug te dringen met een massaal luchtoffensief - Desert Storm. Een maand later volgt een grondoffensief dat Irak na 100 uur tot overgave dwong. Een dag voordat Desert Storm begint, vraagt PvdA-minister voor Ontwikkelingssamenwerking, Jan Pronk zich af: 'Hoe wijs is het nu in te grijpen?' Zeer, zegt Van den Broek die Neville Chamberlain erbij haalt - de Britse premier die in 1938 dacht vrede te hebben gesloten met Adolf Hitler. 'De grote weerstand tegen de mogelijkheid van een gewapend conflict is ook in 1938 de reden geweest van het uitstellen van een dramatische oplossing', zegt Van den Broek.

Als een dag later die dramatische oplossing is begonnen, komt het kabinet in een extra zitting bijeen. Het gaat dan vooral over de Nederlandse olievoorraad. Minister Koos Andriessen van Economische Zaken (CDA) stelt de aanwezigen gerust. Een 'kleine publiciteitscampagne gericht op niet te hard rijden' bespaart precies genoeg benzine. Ook belangrijk: anti-terreurmaatregelen in Nederland. De Joodse gemeenschap wordt nader beveiligd, zegt minister Ien Dales van Binnenlandse Zaken. Kok wil hieromtrent 'minimale publiciteit' en wat Lubbers betreft is het debat met de Tweede Kamer hierover 'zo sober mogelijk'.

Beeld uit de eerste Golfoorlog.Beeld epa

Bijlmerramp - 4 oktober 1992

Een vracht-Boeing 747 van El Al boorde zich in Bijlmerflats, maar de ramp is in 1992 slechts één keer onderwerp van gesprek in de ministerraad, vijf dagen nadien. Waarom zo weinig aandacht? 'De gemeente Amsterdam heeft te kennen gegeven initiatieven van het kabinet als storend te ervaren', merkt Lubbers op. Die ene vergadering ging over twee kwesties. Gaan we komende zondag allemaal naar de nationale herdenking of alleen een delegatie? En mag op die dag de vlag halfstok of is dat ongepast op zondag? Na enig heen en weer praten hakt premier Lubbers de knopen door: ja, de vlag mag zondag halfstok en we gaan naar Amsterdam met een delegatie.

Een passend geschenk - 7 januari 1966

Op 10 maart trouwden prinses Beatrix en prins Claus en het toenmalige kabinet-Cals kon maar geen passend geschenk van ministers en staatssecretarissen bedenken. De worsteling blijkt uit de handgeschreven potloodnotities van de ambtenaar die elke week de ministerraadvergadering bijwoonde en de officiële notulen maakte. Hoeveel geven we per persoon, 100 gulden of 75? Daarover gaat op 30 december 1965. En betalen ministers en staatssecretarissen evenveel? Wat deed het kabinet eigenlijk toen Juliana trouwde? Toen gaf het kabinet niets, merkt iemand op.

Een week later: wat geven we eigenlijk? Daarmee is cultuurminister Maarten Vrolijk 'doende', staat in de aantekeningen. Een glasplastiek uit Leerdam, stelt Vrolijk voor. Kunnen ze in de tuin van Drakensteyn zetten. 'Geen horreur', werpt minister Luns van Buitenlandse Zaken tegen. 'Niet iets moderns.' Luns vertelt, zo blijkt uit de ambtelijke aantekeningen, dat hij in het Eindhovense Van Abbemuseum is geweest waar een tentoonstelling moderne kunst was. 'Niet te beschrijven', klaagt Luns, 'als we zoiets aan het huwelijkspaar gaan geven, slaap ik een nacht niet.' Geen horreur, stelt Vrolijk collega Luns gerust. En de kosten vallen heus mee.

M.m.v. Bart Dirks

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden