Gorbatsjov moest wel falen

'HIJ IS DE eerste secretaris-generaal die verstand heeft van economie.' Zo roemde Nikolaj Tichonov, een stokoud lid van het almachtige Politburo, Michail Gorbatsjov, nadat deze in maart 1985 tot de machtigste man van de Sovjet-Unie was benoemd....

Dit zou overigens niet veel hebben uitgemaakt. Het zeventig jaar lang met voeten treden van alle economische wetten kon niet eeuwig ongestraft blijven. Het had de Sovjet-Unie allang aan de rand van de afgrond gebracht, al was dat medio 1985 nog lang niet voor iedereen duidelijk. Achteraf gezien was het wachten slechts op het laatste onvermijdelijke zetje dat de dodelijke val zou inleiden.

Het paradoxale aan die val is dat deze plaatsvond onder Gorbatsjov, wellicht de intelligentste en de meest tot hervormingen neigende van alle Sovjet-leiders. Maar ook hij was, zo kan uit Dmitri Volkogonovs Autopsy for an Empire - The Seven Leaders Who Built the Soviet Regime worden opgemaakt, net als zijn voorgangers de gevangene van het politieke model dat de Sovjet-Unie was opgelegd door zijn oprichter en eerste leider, Vladimir Iljitsj Lenin, de grondlegger van de twintigste-eeuwse totalitaire staat.

Dit is dan ook de rode draad die door het werk loopt, en daarmee door de Sovjet-geschiedenis. Gorbatsjov was volgens Volkogonov te veel communist om te kunnen inzien dat het onmogelijk was het Sovjet-regime te hervormen.

Lenins dode lichaam was nog niet gemummificeerd, of zijn opvolgers - Stalin voorop - waren reeds begonnen aan de zorgvuldige opbouw van een Lenin-cultus die voor hen onontbeerlijk was bij het afdwingen van legitimiteit bij de bevolking. Vandaar ook dat latere Sovjet-leiders wel afstand namen (zij het in bedekte termen) van hun directe voorgangers, zoals bijvoorbeeld Chroesjtsjov deed met de destalinisatie. Nooit waagden ze het echter te tornen aan het welhaast heilige gedachtegoed van Lenin. Zou dat wel gebeurd zijn, dan zou de bestaansgrond onder de Sovjet-Unie al eerder verdwenen zijn.

En dus bewees ook Gorbatsjov herhaaldelijk lippendienst aan de nalatenschap van Lenin. Hij zag zichzelf als een echte 'leninist' en geloofde - klaarblijkelijk oprecht - tot het bittere einde in de toekomst van het socialisme en de communistische partij die hij leidde. Er was slechts een terugkeer naar de 'ware' Lenin (wat dat ook mocht inhouden) nodig om de Sovjet-Unie weer op het juiste pad te krijgen.

De geschiedenis heeft evenwel anders beslist. Het door Lenin gecreëerde Sovjet-regime bleek niet te hervormen - 'Het bestaat, of het bestaat niet', aldus Volkogonov. Dit kwam vooral doordat het tot op het bot anti-democratisch was, spotte met alle economische wetten en vijanden nodig had om zijn bestaan te rechtvaardigen.

De erfzonde was dat het vanaf zijn prille bestaan gedrenkt was in bloed. Het regime kon zichzelf alleen handhaven door een niets en niemand ontziende terreur en door op massale wijze gebruik te maken van leugens, waarvan de cultivering in de Sovjet-Unie tot de hoogste vorm van kunst werd verheven. Toen door toedoen van Gorbatsjovs glasnost (openheid) de waarheid aan het licht kwam over de ware aard van het systeem, zakte het als een kaartenhuis ineen.

Autopsy for an Empire is niet alleen de biografie van zeven Sovjet-leiders, maar is voor een deel ook het levensverhaal van Volkogonov zelf, dat in zekere zin illustratief is voor dat van zo veel Sovjet-burgers. Geboren in 1928 verloor hij op jonge leeftijd zowel zijn vader, die in het beruchte jaar 1937 het slachtoffer werd van de terreur van Stalin, als zijn moeder, die de jaren in verbanning niet overleefde. Als officier in het Rode Leger heeft hij zes van de zeven leiders gediend. De laatste vier van hen (de seniele Brezjnev, de doodzieke voormalige KGB-chef Andropov, het wandelende lijk Tsjernenko en tenslotte Gorbatsjov) heeft hij zelfs van nabij meegemaakt.

Aanvankelijk geloofde ook hij heilig in het communisme en maakte hij carrière binnen het systeem. Hij bereikte de rang van generaal en werd hoofd van de politieke afdeling van het Sovjet-leger. Gaandeweg kwam hij tot de slotsom dat het communisme tot niets zou leiden en onverbeterbaar was. Eind jaren tachtig sloot hij zich daarom aan bij het democratische kamp van Jeltsin, om zich in de jaren negentig te bekeren tot het christendom.

Volkogonov was een man met een missie, te weten het openbaren van de vele duistere kanten en episoden uit de Russische geschiedenis. Deze 'kruistocht voor de waarheid' heeft geresulteerd in spraakmakende en vaak onthullende biografieën over de drie mannen die zo'n essentiële rol hebben gespeeld in de vorming van het 'rijk van het kwaad', Lenin, Stalin en Trotski.

Triest genoeg is er met deze postume publicatie een eind gekomen aan zijn missie. Eind 1995 overleed Dmitri Volkogonov aan de gevolgen van maagkanker, vlak na de voltooiing van het werk. De dood moet hem op de hielen hebben gezeten, getuige het relatief grote aantal halve en hele onjuistheden. Dat kan slechts het gevolg van haastwerk zijn geweest. Verder vertoont Autopsy of an Empire dezelfde gebreken als de eerder genoemde biografieën: ook hier is er de neiging van de hak op de tak te springen en personen denkend op te voeren.

Volkogonovs inzichten zijn interessant, al valt hij soms in herhalingen. Hij gunt de lezer een waardevol kijkje in de mysterieuze, geheime wereld van het Politburo en schetst een beeld van de rituelen die daar in zwang waren en die voor westerlingen, gewend aan openheid en democratie, vaak moeilijk te begrijpen zijn en soms ronduit belachelijk overkomen.

De tekortkomingen van het boek zijn vooral inhoudelijk van aard. Bepaalde belangrijke gebeurtenissen worden niet of slechts terloops genoemd. Zo wordt er nauwelijks ingegaan op de rol van Stalin in het doordrukken van de collectivisatie van de landbouw eind jaren twintig. Ook zwijgt Volkogonov in alle toonaarden over de moord op Stalins kompaan Sergej Kirov, die algemeen wordt gezien als het begin van de bloedige Grote Terreur van 1936-1939.

Ronduit teleurstellend is Volkogonovs bijdrage aan de controverse rond de these, door Viktor Soevorov geponeerd in een drietal dikke werken, dat Stalin van zins is geweest nazi-Duitsland aan te vallen. De kwestie is politiek zeer gevoelig, omdat deze these impliceert dat Hitler in het oosten een preventieve oorlog gevoerd zou hebben en ze de deelname van de Sovjet-Unie aan de Tweede Wereldoorlog in een ander, dat wil zeggen negatief, daglicht plaatst.

In het voorwoord belooft Volkogonov een totale ontkrachting van de argumenten van Soevorov. Hij volgt de traditionele lijn dat Stalin zich voorbereidde op een verdedigingsoorlog, maar zich vergiste in het tijdstip van de Duitse aanval. In tweeënhalve pagina wordt dit hete hangijzer vervolgens behandeld, zonder dat daarbij heldere argumenten worden aangevoerd waarom Soevorov het bij het verkeerde eind zou hebben.

De discussie over dit gevoelige, maar essentiële vraagstuk is derhalve nog niet afgesloten. Ze gaat door, maar dan helaas zonder de deelname van Volkogonov, die als geen ander heeft bijgedragen aan de ontsluiting van de geheime Russische archieven. En daar moeten we hem, zijn tekortkomingen ten spijt, dankbaar voor zijn.

Marcel van Hamersveld

Dmitri Volkogonov: Autopsy of an Empire - The Seven Leaders Who Built the Soviet Regime.

The Free Press, import Van Ditmar; 528 pagina's; * 71,40.

ISBN 0 684 83420 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden