Goede grote grazer: de wisent

Een kleine eeuw terug was de wisent in Europa bijna uitgestorven. Er werd op ze gejaagd, vanwege het vlees, de vacht en de hoorns. Ecoloog Yvonne Kemp constateert dat hun aantal nu weer groeit, tot in de Hollandse duinen toe.

'Het komt misschien wat bizar over: bizons in de Hollandse duinen, maar het maakt wel indruk.'Beeld Anne Geene

'Nee, kuddes galopperende bizons, gehuld in stofwolken, waarvan het gestamp al op kilometers afstand is te horen, die zal je hier in de duinen niet aantreffen. Dat is meer een Amerikaans beeld, van grote vlaktes, waar grote groepen bizons vroeger volop bejaagd werden, of die met duizenden tegelijk migreerden. Maar de wisent is wel degelijk verwant aan de Amerikaanse bizon. En het is een imposant dier, dat hier toch maar gewoon rondloopt tussen Overveen en Zandvoort.

'Hij loopt hier in de duinen rustig rond, hij graast, hij herkauwt en hij rust. Hij kan hier zomaar twee uur lang in het zand liggen. Dat zandbadderen is een van de manieren waarop hij de duinen openhoudt. Een stier weegt al snel 700 kilo, dus dat heeft wel impact. Bovendien verspreidt hij met zijn vacht zaden, waardoor er weer pioniersplantjes opkomen.

'De wisent is uitgestorven geweest in het wild. Vroeger leefde de wisent in een groot deel van West-Europa, in de Noordzee zijn botten gevonden en in België en Duitsland zijn ook aanwijzingen aangetroffen van zijn voorkomen. Maar hij is almaar verder naar het oosten verdreven. Hij werd intensief bejaagd, vanwege zijn vacht en zijn vlees en zijn hoorn was de trofee; de hoorns van wisenten waren toen erg populair. In 1927 was hij officieel uitgestorven in het wild. Gelukkig waren er nog enkele tientallen exemplaren in dierentuinen. Vrijwel direct zijn er toen plannen gemaakt om de wisent te behouden. En langzaam maar zeker zijn de wisenten weer teruggebracht in de natuur, vooral in Polen. Er leven nu ongeveer 3.500 wisenten in het wild, of in semiwilde omstandigheden.

De wisent (Bison bonasus)

Familie: holhoornigen

Algemeen: grootste nog levende landzoogdier op het Europese continent.

Leefgebied: loof- en gemende bossen met vochtige open plekken en veel ondergroei, maar ook in half open landschap.

Wisenten in het Kraansvlak

'Hier, in het Kraansvlak, in Nationaal Park Zuid-Kennemerland, hebben we in 2007 en 2008 in totaal zes wisenten uit Polen uitgezet. Inmiddels zijn dat er 19, die samen een groep vormen. Dat is ongeveer het aantal waarop het gebied is toegesneden. De wisenten kunnen niet migreren, het gebied is slechts 300 hectaren groot, maar verder leven ze hier in natuurlijke omstandigheden. Ze overleven hier goed en zelfstandig, ook in de winter, er is hier alles wat ze nodig hebben.

'De wisenten zijn hier niet voor niets in het gebied gebracht. We wilden helpen met het vinden van goede plekken voor deze diersoort, die nog steeds als bedreigd te boek staat. Spreiding over verschillende gebieden is belangrijk, bijvoorbeeld om te voorkomen dat één plaatselijke ziekte een hele populatie kan uitroeien.

'De beheerder van het gebied, het waterleidingbedrijf PWN, zocht naar een manier om de vergrassing, en de overwoekering door struiken te bestrijden. Dat is op meer plekken in de duinen een probleem. Vroeger hielden konijnen de vegetatie in toom, maar konijnen waren hier zowat verdwenen. Er liepen hier wel reeën en damherten, en er zijn Schotse hooglanders ingezet, maar de graasdruk bleek te laag om het gebied open en dynamisch te houden. Van wisenten was bekend dat ze van struiken en bomen eten. Voor ons was het ook interessant om te onderzoeken wat het effect van wisenten is. Ook in relatie tot andere grazers, zoals de Schotse hooglanders en konikpaarden.

Geen bosdieren

'De eerste maanden verscholen de wisenten zich in het bos in het gebied. Maar toen kwamen ze tevoorschijn. Er is vaak beweerd dat wisenten bosdieren zijn, maar wij betwijfelden dat. Ik denk dat ze de bossen in Polen vooral opzochten als toevluchtsoord.

'Uit recente studies blijkt dat ze, historisch gezien, juist in meer open gebieden leefden. In Polen, op de plekken waar ze het bos niet uitkonden, werden ze in de winter bijgevoerd, ook nu gebeurt dat nog. Hij eet van houtige planten, maar dat is niet de hoofdmoot van het dieet, het bulk bestaat uit grassen. Dat is ook onze ervaring hier: als hij kan kiezen komt hij het bos uit. We hebben dat uitgebreid bekeken.

'Zijn voedsel bestaat voor meer dan 80 procent uit grassen en kruiden. In de herfst vult hij dat aan met eikels uit het bos. In de winter eten ze meer van struiken en bomen, vooral van de kardinaalsmuts en esdoorns. Nee, de Amerikaanse vogelkers, de exotische plant waar veel beheerders juist zo graag van af willen, eet hij nauwelijks. Maar die plant staat juist hier ook weinig, en er zijn veel goede alternatieven.

Enthousiasme

'Het enthousiasme over de wisenten is in de loop der jaren gegroeid. Op luchtfoto's kun je goed zien dat het gebied opener en afwisselender is dan zeven jaar geleden. Ook in het veld zie je veel meer afwisseling van zand en vegetatie. De vegetatie is heterogener geworden. Bij de plekken waar de wisenten zandbaden nemen, ontstaan paadjes, de wisenten verspreiden ook zaden via hun vacht en mest. Goed voor het insectenleven. En voor zandhagedissen, mestkevers en graafbijen.

'Er is weleens kritiek op grote grazers; ze zouden alles plat trappen en kaal vreten. Maar dat heeft natuurlijk met dosering te maken. Wij letten erop dat de graasdruk niet te groot wordt. In het voorjaar vertrekt ook een aantal dieren. Ze blijven in de buurt, op de Veluwe is er een nieuwe plek voor ze gevonden.

'Mensen vinden het prachtig om te zien. Er is een wandelpad in een deel van het gebied. Af en toe komt daar opeens die kudde voorbij lopen. Dat zijn meestal de vrouwelijke dieren met hun kalveren, met een volwassen koe als leidster. Of er loopt opeens een stier, die zich wat heeft afgezonderd.

'Het komt op sommige mensen misschien wat bizar over: bizons in de Hollandse duinen, maar het maakt wel indruk. En ik ben er inmiddels van overtuigd dat dit een prima leefgebied is voor wisenten.'

Yvonne Kemp (34) is ecoloog en projectcoördinator bij ARK Natuurontwikkeling en PWN.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden