Column Joost Zaat

Goedbedoelde initiatieven worden al snel dwingend

Een jonge moeder die op een vreemde manier zwanger werd, een aanstaande echtgenoot die de biologische vader niet was en er vandoor wilde, dakloos én een beroerde plek om te bevallen, waarna het hele gezin op de vlucht sloeg omdat een autocraat alle jongetjes om zeep liet helpen. Dat kind lijkt ondanks die belabberde start redelijk goed terechtgekomen, als je de verhalen geloven mag.

Dik tweeduizend jaar verder is er veel veranderd in de zorg voor kwetsbare ouders en domineert het idee dat de eerste duizend dagen doorslaggevend zijn voor de ontwikkeling van het brein en dat ze het hele verdere leven beïnvloeden. Daar zit wat in, al moet je oppassen met dit soort vaste dogma’s. Dat aantal dagen is niet spijkerhard: ook later is er nog van alles van invloed, en het hele bewijs voor de breinhypothese is volgens critici nogal dun. 

Het helpt als je wieg in een betere buurt staat, je moeder gezond leeft en geen psychische problemen, verstandelijke beperking of schulden heeft. Maar ook als dat wel zo is, groei je niet vanzelfsprekend voor galg en rad op om daarna aan chronische ziekten ten onder te gaan. Grofweg een op de zes kinderen zou geen kansrijke start hebben. Dat je daar iets aan wilt doen is lovenswaardig, maar voordat je het weet worden je plannen te dwingend. Dat is nu net wat er dreigt. 

VWS promoot in 160 gemeenten initiatieven rond zwangerschap en bevalling onder de titel ‘Kansrijke start’. Dat actieprogramma bestaat uit drie elementen: kwetsbare ouders voor de zwangerschap ondersteunen of (vooral?) helpen niet zwanger te worden, tijdens de zwangerschap problemen sneller signaleren en hulp bieden, en na de bevalling sneller contact met jeugdgezondheidszorg en opvoedondersteuning mogelijk maken. Er zijn maar liefst honderd interventies waaruit gemeenten kunnen kiezen. Overal wordt gepraat en worden ‘coalities gesmeed’ en daar zijn bestuurders en hulpverleners heel tevreden over. 

Flink probleem bij al die mooie plannen is het signaleren van problemen: geweld, veel alcohol en spuiten, dat is duidelijk, maar vergen ‘suboptimaal zorggebruik’, roken en een ongezonde leefstijl ook zachte dwang? Ouders hebben soms heel andere ideeën over hun kwetsbaarheid dan hulpverleners en lang niet altijd hebben ze ongelijk. Bij navraag krijg ik wel de verzekering dat interventies in samenspraak met de ouders ingezet worden, maar wetende dat VWS-minister Hugo de Jonge een wetswijzing gaat indienen om prenatale huisbezoeken te vergemakkelijken, word ik flink achterdochtig. 

Er zijn zelfs al onderzoeken om te kijken of kwetsbaarheid met big data sneller kan worden opgespoord. Dat soort modellen zijn nooit waardenvrij en die waarden zijn net als in de negentiende eeuw snel die van de welgestelden. Toen waren er alleen al in Amsterdam meer dan honderd liefdadige instellingen met prachtige namen zoals Liefdadigheid naar Vermogen en die koekeloerden nogal indringend in slaapkamers (tip: lees het prachtige boek van Martien van der Linde en Ties Limperg hierover).

Goedbedoelde initiatieven worden net als in het verleden gemakkelijk akelig normerend en beklemmend.

Meer columns van onze schrijvende huisarts Joost Zaat: 

Na twee maanden hadden we een nieuw probleem: ze ging niet dood.

Ik koester de mogelijkheid om onder de cholesterolmaffia uit te komen.

De patiënt moet niet de dupe zijn van mijn drukte

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden