Gigantisch lavameer op maan van Jupiter blijkt te kolken en golven

Vergeet de Etna en de Krakatau. De grootste en actiefste vulkaan in het zonnestelsel heet Loki. Die ligt niet op aarde, maar op Io, een van de manen van de planeet Jupiter.

De maan Io gefotografeerd in 1997 door NASA's Galileo.Beeld afp

In de afgelopen decennia produceerde deze buitenaardse zwavelvulkaan vele duizenden kubieke kilometers lava. Het lavameer in Loki is half zo groot als Nederland - een miljoen maal zo groot als vergelijkbare lavameren op aarde. Sterrenkundigen hebben nu voor het eerst ontdekt hoe de lava in Loki klotst en golft.

Onderzoek aan het actieve vulkanisme op Io leert wetenschappers meer over vulkanische verschijnselen op andere werelden dan de aarde. Ook sommige exoplaneten - planeten die rond andere sterren draaien - zijn bedekt met lava. Geologen willen graag weten of overal dezelfde processen optreden. Aardse lavameren vernieuwen zich bijvoorbeeld regelmatig, doordat de gestolde bovenlaag in stukken breekt en naar de bodem zinkt. Dat blijkt op Io ook te gebeuren.

Gekoppelde telescopen

Io is nauwelijks groter dan onze eigen maan, en Jupiter staat op ruim een half miljard kilometer afstand. Spatscherpe foto's kun je vanaf de aarde dus niet maken. De planeetonderzoekers gebruikten een truc om het Loki-lavameer toch gedetailleerd in kaart te brengen. Op 8 maart 2015 bewoog een andere Jupitermaan voor Io langs. Met de Large Binocular Telescope in Arizona - twee gekoppelde telescopen van ruim 8 meter middellijn - werd nauwkeurig opgemeten hoe de warmtestraling van Loki tijdens die bedekking eerst afnam en daarna weer toenam.

Uit de waarnemingen blijkt dat het gestolde oppervlak van het lavameer aan de ene kant 60 graden warmer is dan aan de andere kant. De lava is dus niet overal tegelijkertijd gestold. Blijkbaar was er bij de laatste 'vernieuwing' van het oppervlak - ergens in 2014 - sprake van twee trage golven die tegen elkaar in bewogen, met een snelheid van ongeveer 1 kilometer per dag.

De sterrenkundigen - onder wie de Nederlands-Amerikaanse planeetonderzoeker Imke de Pater - publiceren de ontdekking deze week in Nature. Dat Io vulkanisch actief is dankzij de getijdenkrachten van Jupiter is bijna veertig jaar bekend, maar volgens De Pater zijn de nieuwe metingen een belangrijke stap in het doorgronden van wat zich op die helse wereld precies afspeelt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden