ANALYSE

Gezocht: wondermiddelen, en snel een beetje

Betoging tegen de coronaregels in een zijstraat bij het Museumplein in Amsterdam. Beeld Joris van Gennip
Betoging tegen de coronaregels in een zijstraat bij het Museumplein in Amsterdam.Beeld Joris van Gennip

Vaste prik bij pandemieën: het volk grijpt naar allerlei middeltjes die niet per se werken. Na hydroxychloroquine zakte deze week ‘ivermectine’ door het ijs, terwijl de Gezondheidsraad vaststelde dat vitamine D helaas ook al niet de gedroomde redding is. Maar de klacht erachter is een andere. ‘Wij willen een alternatieve route uit de crisis.’

Wat zegt Niels Vanaken, advocaat van een ‘burgerbeweging’ die actie voert voor erkenning van het antischurftmiddel ivermectine als middel tegen corona, als je hem wijst op nieuw, doortimmerd onderzoek dat aangeeft dat het middel geen zier uithaalt?

‘Ik ben geen complotdenker hoor’, begint hij. ‘Maar ik heb hier sterk mijn twijfels bij. We weten allemaal hoe de belangen lopen.’ Waarna de advocaat op verhaal komt: het is ‘gewoon een feit’ dat wetenschappers vaak betaald worden door de industrie, het zou ‘te weinig geld opleveren’ als bekend zou worden dat het goedkope ivermectine prima werkt tegen corona, het RIVM zou ‘instructies’ hebben uitgevaardigd om dat te voorkomen.

Met de pandemie rommelt het ook weer rond de middelen ertegen. Maandag vaardigde de Wereldgezondheidsorganisatie een ‘sterke waarschuwing’ uit tegen het preventieve gebruik van het malariamiddel hydroxychloroquine tegen corona; twee dagen later liet de Gezondheidsraad weten dat er ‘onvoldoende aanwijzingen’ zijn dat vitamine D ook maar één sikkepit uithaalt tegen covid-19.

En een dag later was daar, in het statige vakblad JAMA, het eerste grote, gedegen patiëntenonderzoek naar ivermectine. Geen enkele ‘significante invloed’ te vinden, luidde de slotsom. ‘Er zijn ook mensen die het tegenovergestelde zeggen’, vindt advocaat Vanaken, al voordat hij de studie heeft gezien.

Maak niet de fout zoiets dom of irrationeel te noemen, zegt hoogleraar medische antropologie Ria Reis (LUMC, UvA). ‘Het stoort me dat we snel doen alsof er een tweedeling is: de wetenschap is rationeel, en mensen die daar tegenin gaan zijn dat niet. Ik denk dat het belangrijk is om te beseffen dat wat mensen doen en zeggen vanuit hun eigen perspectief wel degelijk rationeel is.’

Kloof tussen werelden

Waarin het hem meer in zit: de kloof tussen de werelden waarin ideeën uitkristalliseren. Met aan de ene kant de medische wereld, met zijn strenge opvattingen over geneesmiddelen en bewijsvoering, en aan de andere kant de bubbels daarbuiten, die er soms een heel andere, maar in zichzelf net zo steekhoudende logica op nahouden. Hoe verder die werelden van elkaar af staan, des te moeilijker het wordt de afstand te overbruggen.

De omarming van onconventionele middeltjes is van alle tijden, klassen en standen. Hoogleraar medische geschiedenis Frank Huisman (UMC Utrecht) verwijst naar de vier fasen die je bij epidemieën vaak ziet, een idee van de Amerikaanse historicus Charles Rosenberg. Voorafgaand aan de fasen van berusting en duiding, is er eerst een fase waarin men de ziekte ontkent – het zal wel in China blijven – gevolgd door een fase waarin men ontredderd naar houvast zoekt. ‘Dit is de fase waarin mensen tot van alles en nog wat hun toevlucht zoeken. Iedereen geeft elkaar de schuld, je krijgt complottheorieën en antisemitisme, en men grijpt naar de raarste huismiddeltjes.’

Zie de vastberadenheid waarmee sommigen ivermectine of hydroxychloroquine blijven omarmen als een echo van die tweede, onrustige fase, denkt Huisman – een echo die wordt versterkt en uitvergroot in de klankput van sociale media. ‘Fascinerend’, vindt Huisman dat. ‘En van groot belang om te begrijpen wat deze mensen precies bezielt.’

Vraag het aan Vanaken, en achter de liefde voor ivermectine blijkt inderdaad iets heel anders te zitten. ‘We leven in een tijd waarin heel erg wordt ingezet op vaccinatie als oplossing voor de crisis. Wat wij willen, is een alternatieve route. Maar iedere keer zegt de overheid: over dit middel is te weinig bekend. Wij willen weleens weten: hoe zit dit nou precies?’

Je buitengesloten voelen

Wantrouwen, dus. Tegenover de wetenschap, en de overheid. Met ergernis over het beleid als aanjager. ‘Middelen zoals ivermectine zijn veel minder belangrijk dan het mechanisme erachter: je buitengesloten voelen van het systeem, van het sociale contract tussen overheid en burgers’, zegt Huisman. ‘Dat gevoel van: geen onderdeel uitmaken van de Nederlandse familie.’

Huisman noemt als voorbeeld de geheimhouding die geldt voor de afspraken tussen overheden en farmaceuten over de aanschaf van vaccins: ‘Vaccinweigeraars stellen de vragen die we allemaal zouden moeten stellen. Wat gebeurt er achter de schermen? Welke financiële belangen spelen hier mee?’

En hoe groter de afstand, des te sterker het wantrouwen kan zijn. In studies zoals die naar ivermectine zit immers altijd wel ruimte: een statistische uitspraak over hoe een medicijn werkt voor een hele groep mensen, zegt nog niets over over hoe het werkt in individuele gevallen. ‘Wantrouwen, tegenover de wetenschap, of tegen de autoriteiten, vergroot de ruimte waarin mensen zelf op zoek gaan naar alternatieve oplossingen’, zegt Reis. ‘Ze gaan experimenteren, gaan te rade bij hun eigen eerdere ervaringen en die van mensen die ze wel vertrouwen.’

Zie de flirt met medicijnen waarvan een jaar geleden nog geen hond had gehoord, dus gerust als daad van verzet: tegen de lockdown, tegen de maatregelen, tegen de bollebozen van het RIVM met hun eeuwig dreigende modellen en nieuwe varianten van het virus, nu nóg besmettelijker!

Transparantie

Het sociaal contract herstellen, het is makkelijker gezegd dan gedaan. ‘Dit begint met transparantie’, denkt Huisman. ‘Als de overheid ons deelgenoot zou maken van de twijfels en de afwegingen in haar besluitvorming, zou dat vertrouwen wekken. Nu is het vaak toch: de deur dicht, wij zullen wel vertellen hoe het moet.’

‘Je moet proberen de common ground te vinden’, raadt Reis aan. ‘De ander serieus nemen in z’n overwegingen. En van daaruit onderzoeken hoe je verder komt. Uiteindelijk begint dit allemaal met vertrouwen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden