Gevreesd door luie studenten schiep Brands (1933 - 2018) orde in de chaos van de geschiedenis

Postuum prof. dr. Maarten Brands

Het was nog donker toen ik Maarten Brands op een vroege zondagochtend naar Schiphol bracht. Hij vertrok voor negen maanden naar New York. Ik huurde in de tussentijd zijn huis. Toen we afscheid namen wisten we niet wat hem en de wereld boven het hoofd hing.

Brands te midden van zijn collectie boeken en kranten. 'Denk je dat de balken het houden?' Foto An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Negen dagen later vernietigden terroristen het WTC. Brands woonde in een huurappartement op Manhattan. Dichter op geschiedenis-in-uitvoering kon hij als historicus niet zitten. Maar zijn eerste reflex was: 'Ik wil hier weg. Vluchten.'

Brands onderdrukte die gedachte, bleef en greep al snel weer terug op wat hij zijn hele leven heeft gedaan: het aanbrengen van orde in de chaos van het leven. Elf dagen later had hij in de Volkskrant een lang artikel over '11 september'. Weken daarna ontvingen we een kaart. Hij en zijn vrouw Frouke hadden die verstuurd voor de fatale dag. Ze bevatte het beeld van, jawel, de Twin Towers. Opnieuw was er het gevoel van een bizar toeval. Alsof de geschiedenis in realtime aan het dollen was met de geschiedkundige die graag sprak over 'de onvolmaaktheid van de mens en de onveranderlijke aanwezigheid van het tragische'.

Brands overleed deze week op 84-jarige leeftijd. Hij was een groot man. Vanwege zijn lengte (1,95 meter) en vanwege zijn werk als hoogleraar geschiedenis, regeringsadviseur en stem in het publieke debat. Hij was de briljante leerling van de grote geschiedschrijvers Jan Romein en Jacques Presser. Studenten vreesden hem als de veeleisende docent die hard afrekende met de luien en de dommen. Ook in actuele discussies zette hij opponenten stevig op hun nummer. Geheel in eigen stijl: met scherpe tong, tegelijk genadeloos en grappig. Zo typeerde hij een opportunistische kennis als iemand wiens knieën naar twee kanten toe buigen. Exit kennis.

Lees verder onder de foto.

In 2013 liet Brands fotograaf An-Sofie Kesteleyn de plek zien waar hij na zijn overlijden begraven wil worden. Foto An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Lijnen en patronen

Brands' levensopdracht was orde scheppen. Lijnen en patronen ontdekken in het schijnbaar ongestuurde menselijk handelen om greep te krijgen op de geschiedenis èn het heden. Want 'het verleden leeft voort, hier en nu, maar ook elders en straks', leerde hij. Niet dat hij dacht het laatste antwoord op alles te kunnen vinden. Als mensen maar over zichzelf nadenken - dat was wat hij wilde, schreef historicus Piet de Rooy.

Zo bestreed Brands het idee dat Nederland een 'nuchter land' was. Sinds de ontkerkelijking was er volgens hem een ongekende voorraad ongerichte en onbeheerde religieuze energie, gekenmerkt door een hevig geloof in Goed en Kwaad, engelen en duivels. De Nederlandse politiek is een voortzetting van de theologie met andere middelen, waarbij tegenstanders er zijn om te worden verketterd. Het is nog steeds waar, met tegenwoordig de sociale media als kanaal voor instantverkettering.

Brands was anticommunist, verleende steun aan Oost-Europese dissenten, vond linkse utopistische ideeën wereld- en mensvreemd en was zijn hele leven gefascineerd door Duitsland, het land van hoge bergen en diepe dalen, van hollen of stilstaan. Hij bestreed 'dom anti-Amerikanisme' en adviseerde de regering over de trans-Atlantische betrekkingen.

Vertederend

De lat lag altijd hoog bij Brands. Zo hoog dat zelfs hij met zijn lengte er niet bij kon, schreef Martin Sommer in het Historisch Nieuwsblad. Een schitterend hoofdwerk kwam er nooit, wel verschenen er in 2013 twee bundels met verzamelde artikelen. Het is heerlijk dwalen in die boeken vol wijsheden. Alles was groot aan Brands, maar hij kon bijna vertederend zijn in zijn kleinmenselijke zorgen. Denk je dat ze het houden, vroeg hij dan, omhoogkijkend naar de balken van de zolder waar voor meer dan een halve eeuw boeken en kranten lagen opgetast. Ook ontging hem niets in het menselijk verkeer. Zo was hij bij een lunch op paleis Noordeinde met koningin Beatrix, de Duitse kanselier Helmut Kohl en premier Wim Kok. Kohl had haast en zei nog voor de maaltijd voorbij was: 'Wim, we moeten gaan.' Waarop Brands de koningin tegen haar andere buurman hoorde zeggen: 'Ja, tenslotte is er maar één de baas in dit huis.'

Maarten Brands in zijn woonplaats Broek op Waterland. Foto An-Sofie Kesteleyn / de Volkskrant

Brands' lessen zullen voortleven bij zijn volgelingen in de geschiedwetenschap, de journalistiek en de Duitslandkunde. Aan dat laatste leverde hij met het mede door hem opgerichte Duitsland Instituut een grote bijdrage. De Brandsiaanse humor zal worden gemist. Zoals die grap op de Twin Towers-kaart. De kamer in Manhattan is zo klein dat ik moet gaan staan als Frouke wil gaan zitten, schreef hij, nog onwetend van wat de geschiedenis in petto had.