Gevonden bij Noordwijk: fossiele poot wilde bruine beer

Nog niet zo gek lang geleden kon je in de Waterleidingduinen bij Noordwijk zomaar een bruine beer tegenkomen. In het destijds dicht beboste gebied moeten de dieren nog tot ver in de middeleeuwen hebben geleefd. Leidse en Groningse wetenschappers maken dat op uit de toevallige vondst van een fossiele berenpoot van zo'n duizend jaar oud.

Een wilde bruine beer. Beeld Lutra

De poot - een bijna complete linkervoorpoot - moet onderdeel zijn geweest van een van de laatste in het wild levende beren van Nederland, schrijven de onderzoekers in vakblad Lutra. 'En als je één zo'n vondst doet, kun je er van op aan dat er veel meer beren aanwezig waren. Want het gebeurt slechts zelden dat zo'n fossiel bewaard blijft', zegt de Leidse hoogleraar archeologie Thijs van Kolfschoten, een van de auteurs. 'De conclusie moet zijn dat bruine beren gewoon onderdeel uitmaken van de oorspronkelijke Nederlandse fauna', zegt de Utrechtse hoogleraar paleontologie Jelle Reumer, niet betrokken bij het onderzoek.

Wim Kuijper, een gepensioneerde archeoloog, ontdekte de resten begin dit jaar toen hij in de Amsterdamse Waterleidingduinen bij Noordwijk op zoek was naar fossiele slakken, zijn specialisme. Bij werkzaamheden aan het Van Limburg Stirumkanaal was een stuk ondergestoven oud bos bloot komen te liggen. Kuijper vond er behalve schelpen en resten van berken en elzen botresten van onder meer herten, bosmuizen - én de bruine beer. Een toevalsvondst, vertelt Kuijper: 'Ik nam een bescheiden grondmonster, en daar zaten ze in. Wat een grote botten, dacht ik nog.'

'Gezien de context, middenin wat destijds een bos was, kan dit eigenlijk geen circusbeer zijn', zegt Van Kolfschoten. Paleontoloog Reumer gaat daarin mee: 'Met beren werd destijds heel wat gezeuld. In Tiel zijn bijvoorbeeld de resten gevonden van wat vermoedelijk een dansbeer was. Maar ik zie geen reden om te betwijfelen dat deze beer gewoon in het wild leefde.'

Wilde beren kwamen tot in de middeleeuwen nog sporadisch voor in het oosten van ons land, blijkt uit historische bronnen. In het westen zou het dier al in de Romeinse tijd zijn uitgestorven, namen kenners aan. Dat maakt de vondst 'opmerkelijk', aldus de wetenschappers. 'Misschien is deze populatie, een beetje zoals de wolf nu, afkomstig uit het buitenland en doorgelopen naar het westen', speculeert Van Kolfschoten.

Tussen Noordwijk en Velsen strekte zich destijds een dicht woud vol eiken, berken en beuken uit dat een natuurlijke grens vormde tussen Rijnland en Kennemerland, hier en daar doorsneden door moerassen of zanderige meertjes. Precieze datering leert dat de nu gevonden bruine beer daar ergens tussen het jaar 880 en 970 moet hebben rondgestapt. Tegenwoordig leeft de Europese bruine beer alleen nog in afgelegen natuurgebieden in de Alpen, de Pyreneeën en de Balkan.

Reumer mijmert al 'geheel terzijde' over hoe het zou zijn om de bruine beer te herintroduceren in de Oostvaardersplassen. 'Dat lijkt me nu eens een interessant experiment. Het is er nu volledig kaalgevreten door al die grazers; op een golfterrein groeit nog meer. Een paar bruine beren zouden er wonderen doen.'

Behalve berenbotten vond Kuijper ook waarnaar hij op zoek was: een bijzonder schelpje, van een slecht enkele millimeters klein slakje genaamd het bijenkorfje. Die vondst staat op de voorkant van het vakblad voor slakkenexperts Basteria. Een minstens net zo bijzondere vondst, vindt Kuijper: 'De soort is hier uitgestorven, en is kenmerkend voor oude, ongestoorde bossen. Heel onverwacht dus dat je die hier met honderden tegelijk tegenkomt in wat nu een open duingebied is.'

Beeld Ivo Verheijen/Lutra
Beeld Ivo Verheijen/Lutra
De omslag van vakblad Basteria: geen beer, wel het slakje. Beeld Wim Kuijper
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden