Geroddel en een geveinsde lach zijn goed voor de sfeer

Zes tips voor een stressloze Kerst

Gezellig hoor, het samenzijn tijdens de Kerst, maar wat een stress kan het ook geven. Zes handvatten uit de wetenschap om er ook echt 'prettige dagen' van te maken. En ja, u mag er een glaasje bij.

1. Sloof je niet uit in de keuken. Verbeter de smaak van het kerstdiner met versiering

'De meeste mensen zijn geen fijnproevers. Als je een paar ideeën in hun hoofd stopt over hoe geweldig iets zou moeten smaken, dan smaakt het voor hen ook echt geweldig', zegt Brian Wansink. Hij is voedselpsycholoog aan de Universiteit van Illinois en schrijver van het boek Hap, Slik, Weg. Het geheim van een goed kerstdiner zit volgens hem niet in de ingrediënten, maar in de aankleding.

Bij een van zijn beroemdste experimenten zette Wansink 175 proefpersonen in een restaurant een goedkope brownie voor uit een plastic verpakking. Sommige gasten ontvingen het chocoladegebakje op een plastic schaaltje. Bij andere proefpersonen werd de brownie opgediend op een glazen bord dat was gedecoreerd met poedersuiker.

Toen de proefpersonen werd gevraagd welk bedrag ze zouden betalen voor de brownie, noemden de mensen die van een plastic bord hadden gegeten een gemiddelde prijs van 57 dollarcent. De restaurantgasten bij wie het glazen bord op tafel stond, gaven aan dat ze best 1,12 dollarcent hadden willen betalen. 'Ze hadden dus bijna twee keer zo veel over voor dezelfde, niet zo geweldige brownie', aldus Wansink.

Een gastheer of -vrouw doet er bij een kerstdiner dan ook goed aan de tafel mooi te versieren, zo betoogt hij. 'Gebruik een mooi servies, kaarsen en gevouwen servetten, dat verbetert de smaakbeleving echt.' Voedsel versieren met woorden helpt ook. 'Zeg niet: 'hier is de kalkoen', maar vertel dat het een oud familierecept is waar je als kind al van genoot.'

In zijn studies haalde Wansink dit soort trucs veelvuldig uit. Zo wikkelde de psycholoog etiketten met dure merknamen om goedkope flessen wijn. 'De smaak werd door proefpersonen meteen als beter beoordeeld.' Bij een ander experiment serveerde hij ingeblikte gehaktballetjes uit de supermarkt als een 'pittig lokaal familierecept'. 'Mensen proefden daarna allerlei kruiden, terwijl het de flauwste gehaktballen waren die ik kon vinden.'

Wansink beperkt zich niet alleen tot smaakpsychologie. Hij heeft ook tips voor iedereen die zich dit jaar eens wél wil houden aan het voornemen zich niet klem te eten met Kerst.

Kleine borden op tafel, dat is het geheim. Wansink toonde onlangs aan dat mensen hun porties als groter ervaren als eten wordt opgediend op een bord met een doorsnee van slechts 18 centimeter. 'Je bent dan geneigd om tot 20 procent minder te eten en je merkt het niet eens.'

Wie te gast is bij iemand anders, krijgt het advies vooral zelf de opscheplepel te hanteren. 'Uit beleefdheid naar de gastheer ben je vaak geneigd om een tweede portie te vragen.' De kunst is om daar rekening mee te houden. 'Leg de eerste keer relatief weinig op je bord, dat ziet de gastheer toch niet. Dan kun je daarna heel demonstratief nog eens opscheppen.'

2. Veroordeel geroddel aan tafel niet te snel

'Ik zeg niet: ga allemaal flink roddelen tijdens de Kerstdagen, dat zou niet goed zijn voor Nederland', zegt psychologe Bianca Beersma. 'Maar het is wel zo dat geroddel niet per definitie iets slechts is, soms profiteer je ervan als groep.'

Beersma doet aan de Vrije Universiteit in Amsterdam onderzoek naar de sociale functie van de praatjes waarmee we anderen achter hun rug om zwartmaken. Het nabootsen van achterklap is lastig in een laboratorium. Maar Beersma en haar collega Gerben van Kleef slaagden erin door proefpersonen bij een experiment om de beurt loterijloten te laten verdelen met een computerprogramma. De deelnemers kregen twee keuzes: ze konden de loten allemaal zelf houden, of netjes verdelen over een groep waarin andere proefpersonen zaten. 'Kortom ze konden egoïstisch handelen, of juist sociaal', aldus Beersma.

Voordat de deelnemers een beslissing namen, kregen ze wat informatie over de rol van de andere groepsleden. Soms werd hun beloofd dat deze proefpersonen niets van hun keuzes zouden meekrijgen. Op andere momenten werden ze gewaarschuwd dat al hun handelingen live konden worden gevolgd.

Ook het roddelgedrag van de overige groepsleden werd bekendgemaakt. 'De ene keer vertelden we dat uit vragenlijsten bleek dat de andere leden van de groep sterk geneigd waren tot roddelen. De andere keer zeiden we juist dat deze mensen niet of nauwelijks aan achterklap deden.'

Achterklap kan helpen om egoïstisch gedrag in een groep te voorkomen

Wat bleek? Als de verdelers van de loten lucht kregen van meekijkende proefpersonen die vaak roddelden, kozen ze er meestal voor om de loten eerlijk te verdelen. 'Als ze niet werden gewaarschuwd voor geroddel, hielden ze de kans op geldprijzen liever voor zichzelf.'

Achterklap kan dus helpen om egoïstisch gedrag in een groep te voorkomen. 'Ideaal gezien worden zelfzuchtige personen natuurlijk rechtstreeks aangesproken op hun daden, maar dat durven mensen vaak niet', zegt Beersma. 'Met roddelen bereik je waarschijnlijk indirect hetzelfde effect.'

Dat wil niet zeggen dat roddeltantes aan de kerstdis moeten worden aangemoedigd. Uit andere studies blijkt dat achterklap lang niet altijd dient om egoïstisch gedrag te voorkomen, zo benadrukt Beersma. Mensen geven op anonieme vragenlijsten namelijk tal van redenen op om te roddelen. 'Soms willen ze met een roddel ook hun mening over iemand toetsen aan die van anderen. Andere mensen geven ronduit toe dat ze af en toe negatieve praatjes verspreiden om een reputatie te vernielen van iemand aan wie ze een hekel hebben.'

Moreel verantwoord roddelen, is dus vooral een kwestie van goed luisteren. 'De kunst is om het motief van een roddelaar te achterhalen', aldus Beerma. 'Pas dan kun je besluiten of je de praatjes veroordeelt, of er misschien juist wel aan mee wilt doen.'

3. Verbeter de sfeer met een neplach

Gezelligheid is tot op zekere hoogte een kwestie van de juiste spieren in het gezicht aanspannen. Een stroef gesprek met de schoonouders is volgens sociaal psychologe Disa Sauter eenvoudig op te leuken. 'Af en toe een glimlach faken tijdens het kersdiner, kan zeker een gunstig effect hebben', zegt ze.

Sauter doet aan de Universiteit van Amsterdam onderzoek naar verschillen tussen geforceerde glimlachjes en oprechte gezichtsuitdrukkingen van blijdschap in het gezicht. De meeste mensen zijn volgens haar niet zo goed in het herkennen van een neplach als ze zelf denken. 'We herkennen een gefakete glimlach slechts in ongeveer 60 tot 70 procent van alle gevallen.'

De verschillen zijn dan ook subtiel. Wie tafelgenoten zoekt die het echt naar hun zin hebben tijdens het kerstdiner, moet vooral letten op de spieren rond de ogen. Die zorgen tijdens een oprechte lach voor het ontstaan van kleine rimpeltjes, een soort kraaienpootjes naast de oogleden. 'De meeste mensen kunnen deze spieren niet bewust aanspannen als ze een neplach produceren', aldus Sauter.

Als het op geluid aankomt, zijn fakers nog lastiger te ontmaskeren. Een eerste studie suggereert dat het gegrinnik bij een echte lach wat sneller en meer ongecontroleerd klinkt. 'Maar dat verschil is moeilijk te horen, hoor.'

Zeker als er buitenlandse gasten aanwezig zijn tijdens de Kerst is het niet verstandig om op gegrinnik af te gaan. Sauter deed onlangs een experiment waarbij ze bezoekers van het Amsterdamse wetenschapsmuseum NEMO confronteerde met geluiden van neplachers en oprechte lachers uit Nederland en Japan. 'Nederlanders hadden extra veel moeite om de onoprechte geluiden van Japanners te herkennen', aldus Sauer. 'Mogelijk zitten er culturele verschillen tussen lachgeluiden.'

Het is volgens Sauter overigens niet zo gek dat de geforceerde glimlachjes vaak worden ingezet bij sociale interacties. Ze werken namelijk echt sfeerverhogend, ook voor de neplacher zelf. 'Net als een echte lach is een neplach besmettelijk. Als jij je mondhoeken omhoog beweegt, is de kans groot dat je tafelgenoten die gezichtsuitdrukking overnemen', zegt Sauter. 'En door hun lach word jij op jouw beurt ook weer aangestoken, waardoor je uiteindelijk misschien wel oprecht gaat lachen.'

4. Maak conversaties leuker met alcohol (maar pas op voor sociale blunders)

Als de neplach niet lukt, kun je altijd grijpen naar een sterker middel. De kans is groot dat er meer gelachen wordt aan tafel als je een paar glazen bier of wijn achterover slaat. Daar draait hersenwetenschapper Richard Ridderinkhof van de Universiteit van Amsterdam niet omheen. 'Proefpersonen die naar comedyfilmpjes kijken, beoordelen die beelden als grappiger wanneer je ze wat alcohol geeft, zo is al vaak bewezen.'

Dat komt niet doordat ze opeens meer gevoel voor humor krijgen. Beschonken mensen schieten waarschijnlijk vooral sneller in de lach doordat alcohol de aanmaak van adrenaline stimuleert. 'Dit hormoon zorgt ervoor dat je wat meer opgewonden raakt, niet seksueel maar lichamelijk', aldus Ridderinkhof. 'Die opwinding schrijf je onbewust toe aan dingen om je heen: aan comedyfilmpjes bijvoorbeeld, of aan de grap die je schoonvader vertelt aan tafel.'

Zelf doet Ridderinkhof vooral onderzoek naar negatieve effecten van alcohol, zoals verlies van zelfcontrole. Als bij een diner de alcohol rijkelijk vloeit, is de kans op ruzie ook groter, zo waarschuwt hij. 'Het opgewonden gevoel van de adrenaline kun je ook gaan toeschrijven aan kleine ergernissen, zoals wat iemand zegt die je toch al niet zo mag. Je bent dan eerder geneigd iets vervelends tegen diegene te zeggen, of hem misschien zelfs uit te schelden, ook al is dat misschien onterecht.'

Van zo'n sociale blunder zijn beschonken mensen zich ook minder snel bewust. Ridderinkhof ontdekte jaren geleden dat alcohol een gebiedje in de hersenen uitschakelt dat is betrokken bij het detectie van fouten.

Hij liet mensen bij een experiment een simpel taakje uitvoeren achter de computer. Ze moesten op een knop drukken als een pijltje op het scherm in een bepaalde richting wees. Ondertussen werd hun hersenactiviteit gemeten. 'Wanneer ze een verkeerde knop indrukten, was er een specifieke hersengolf te zien die hoort bij het doorhebben van fouten', aldus de wetenschappers.

Al snel bleek dat die hersenreactie voor foutendetectie veel minder vaak optrad als de proefpersonen wat alcohol toegediend kregen. De proefpersonen waren zich dan veel minder snel bewust van hun fouten tijdens het spel. 'Het is aannemelijk dat je sociale missers om dezelfde reden ook minder snel door hebt', aldus Ridderinkhof.

Dat klinkt als een goed excuus na een ruzie. Maar wie tijdens het kerstdiner een scène schopt, hoeft niet aan te kloppen bij de hersenwetenschapper. 'Een paar jaar terug werd ik gebeld door een advocaat uit Amerika. Hij verdedigde een cliënt die zijn baas tijdens een borrel had uitgescholden en had mijn onderzoek naar foutendetectie gelezen. Hij vroeg zich af of mijn studie niet aantoonde dat zijn cliënt niets had kunnen doen aan zijn gedrag. Ik heb hem snel afgewimpeld.'

5. Activeer het knuffelhormoon met (kerst)muziek

Wie kersthaters in de familie heeft, kan beter andere geen kerst-cd uit de kast trekken

Een drummende fanfare of marcherende militairen inhuren op Eerste Kerstdag gaat misschien wat ver. 'Maar aan die voorbeelden kun je wel zien dat we muziek met een herkenbaar ritme vaak gebruiken om saamhorigheid te kweken', zegt neuropsycholoog Erik Scherder van de Vrije Universiteit.

Scherder gaf dit jaar aan de Universiteit van Nederland een videocollege over de invloed van muziek op het brein. De muzikale omlijsting van een kerstdiner kan de sfeer volgens hem zeker ten goede komen.

Scherder wijst op een recente Canadese studie waarin een verklaring wordt gesuggereerd. Muziek met een aanstekelijk ritme zorgt voor de aanmaak van hormonen die de sociale interactie bevorderen. 'Een daarvan is oxytocine, ook wel bekend als het knuffelhormoon', zegt hij. 'Die stof zorgt in samenwerking met het hormoon vasopressine voor een gevoel van verbondenheid: mensen groeien onder invloed van deze hormonen als het ware naar elkaar toe.' Een andere stof die vrijkomt bij het luisteren naar muziek zet vooral aan tot het actief zoeken van contact. 'Het gaat dan om endorfines, zelfs sociaal gedepriveerde personen krijgen door dit hormoon meer een drive om toenadering te zoeken tot anderen, omdat het zorgt voor een gevoel van afhankelijkheid.'

De grote vraag is dan alleen nog welk soort nummers het meest geschikt zijn voor het kerstdiner: Last Christmas van Wham!, of toch iets verfijnders?

De Nederlandse psychologe Rebecca Schaefer doet aan de Universiteit van Californië onderzoek naar de invloed van muziek en ritme op de hersenen. Volgens haar voldoet vooral typische kerstmuziek aan alle eisen om de hersenen in de kerststemming te brengen. 'Het is een heel genre van voorspelbaarheid, met ritmes die net genoeg verschillen om niet monotoon te zijn, maar daardoor wel in je hoofd blijven zitten.'

Het helpt ook dat de nummers elk jaar rond dezelfde tijd zijn te horen. 'Een recente studie suggereert dat muziek ons autobiografisch geheugen aan het werk zet. Je gaat waarschijnlijk automatisch terugdenken aan eerdere momenten waarop je het liedje hebt gehoord, en komt als vanzelf in die warme, comfortable kerstsfeer.'

Wie kersthaters in de familie heeft, kan echter beter andere geen kerst-cd uit de kast trekken. 'Ik heb ooit in een opvanghuis voor daklozen gewerkt en als daar kerstmuziek werd gedraaid, daalde de sfeer naar een dieptepunt', vertelt Schaefer. 'De meeste mensen hadden daar slechte herinneringen aan de familiediners. Als gastheer of vrouw moet je van tevoren dus misschien even checken of er mensen met kersttrauma's op bezoek komen.'

6.Koop géén originele cadeaus

'De meeste mensen doen onnodig veel moeite bij het kopen van cadeaus', zegt psychologe Gabrielle Adams van de London School of Economics. 'Ze struinen de stad af op zoek naar originele presentjes, omdat ze hun vrienden en familie willen verrassen. Dat is helemaal geen goed idee.'

Adams doet onderzoek naar de psychologie achter het geven van cadeaus. Ze was twee jaar geleden betrokken bij een studie aan de universiteit van Stanford waarbij honderden Amerikanen werden ondervraagd over de geschenken die ze hadden gegeven en gekregen op bruiloften.

Bij het geven van cadeaus bleken de meeste mensen originaliteit belangrijk te vinden. Maar wanneer ze terugblikten op de spullen die ze zelf hadden gekregen, waardeerden ze vooral de geschenken die ze zelf op hun verlanglijst hadden gezet. 'Door ontvangers van cadeaus wordt het verrassingselement dus niet of nauwelijks gewaardeerd. Je kunt veel beter gewoon van tevoren vragen wat ze willen hebben', aldus Adams.

De westerse cadeau-etiquette bevat volgens de Amerikaanse wel meer misverstanden. 'Ik kreeg een paar jaar geleden een oranjebruine trui met gouden strepen cadeau waarvan ik meteen wist dat ik hem nooit zou dragen. Veel te hipsterachtig, mijn stijl is meer klassiek.' Ze overwoog het cadeau opnieuw in te pakken en door te geven als kerstcadeau. 'Maar dat voelde een beetje als een taboe: was het geen belediging van degene die me het cadeau had gegeven?'

Adams besloot er een onderzoekje aan te wagen. Ze vroeg 178 proefpersonen om zich voor te stellen dat ze een van een vriend gekregen horloge doorgaven als cadeau aan iemand anders. Op vragenlijsten moesten ze inschatten hoe de gulle gever daarover zou denken. 'De meeste mensen dachten dat hij beledigd zou zijn.'

Een andere groep proefpersonen moest zich juist inbeelden dat ze het horloge cadeau hadden gedaan. Zij keken heel anders tegen de nieuwe bestemming van het geschenk aan. 'Ze gingen veel vaker dan de ontvangers akkoord met stellingen als: iemand die een cadeau krijgt, is vrij om daarmee te doen wat hij wil.'

Volgens Adams kunnen we dus zonder schuldgevoel op zolder beginnen met het opslaan van kerstcadeaus. 'De meeste gevers vinden zoiets niet erg. Veel proefpersonen in onze studie vonden het juist wel een leuk idee dat hun ongebruikte presentjes een tweede leven kregen. Daarnaast bespaart het doorgeven van cadeaus geld en is het nog goed voor het milieu ook.'