Genezen wordt steeds gekker

Varkens waarin menselijke organen groeien, mensen die 'varkenssushi' geïmplanteerd krijgen: het gaat hard met de biomedische technieken.

Foto Getty / Bewerking: de Volkskrant

Terwijl Nederland een regering kreeg die terughoudender wil omspringen met ethisch beladen medische technieken, kachelden die technieken zelf gewoon rustig verder. Denk aan varkens waarin menselijke organen groeien, patiënten met een genetisch gemanipuleerde huid of aan injecties die je jonger maken.

Neem 'gentherapie', de behandeling waarbij het dna wordt herschreven om eventuele genetische defecten te repareren. Hoewel gentherapie al sinds de jaren negentig mondjesmaat wordt toegepast op patiënten met bepaalde ernstige zeldzame erfelijke aandoeningen, maakte de behandeling dit jaar een grote sprong voorwaarts, richting normaal gebruik.

Zo bleek in maart dat men in Frankrijk voor het eerst een tiener succesvol heeft behandeld voor sikkelcelziekte, de eerste 'gewone' genetische aandoening die met gentherapie wordt aangepakt. 'Ongelooflijk veelbelovend', 'een mijlpaal' en 'een gamechanger', aldus experts, want aan sikkelcelziekte lijden tientallen miljoenen mensen. In de VS keurde de geneesmiddelenautoriteit FDA intussen een gen-behandeling tegen kinderleukemie genaamd CAR-T goed, waarbij de immuuncellen van de patiëntjes genetisch worden omgeprogrammeerd om de ziekte te bestrijden.

Xenotransplantatie

Een andere wonderlijke techniek die opvallend veel het nieuws haalde, is xenotransplantatie: het overbrengen van dierlijke organen naar de behoeftige menselijke patiënt. In Duitsland slaagde men erin een varkenshart langer dan drie maanden te laten overleven in een aap, een belangrijke stap op weg naar proeven bij de mens. En in de VS kwamen wetenschappers met een, schrik niet, 'mens-varken-chimeer', een varken aangelengd met wat menselijk dna. Het dier, want dat is het, moet ooit een broedstoof worden waarin volledig menselijke organen groeien, bedoeld voor de transplantatie.

In de eeuw van de biotechnologie begint alles met alles te versmelten: het dna van de een met dat van de ander, de organen van het dier met het lijf van de mens. Neem het wonderlijke, melkwitte object dat wetenschappers van het Amerikaanse biotechbedrijf MiroMatrix dit najaar toonden: een varkenslever ontdaan van varkenscellen, alleen de doorschijnende 'matrix' tussen de cellen was nog over. MiroMatrix probeert die spookachtige, lege huls in te zaaien met gekweekte cellen van de mens, om een compleet menselijke lever te krijgen. Toekomstmuziek, maar geen luchtkasteel meer.

Kan het gekker? Toch wel: in Nieuw-Zeeland en Groot-Brittannië ging men ertoe over om bij 22 parkinsonpatiënten hersencellen te implanteren afkomstig uit het brein van een varken. Verpakt in rubberachtig 'alginaat' afkomstig uit zeewier, wat de cellen prompt de mediabijnaam 'varkenssushi' bezorgde. De varkenscellen scheiden stoffen af die de reparatie van zenuwcellen bevorderen, zodat ze de ziekte naar men hoopt een halt toeroepen. Vergelijkbare 'varkenssushi's' worden al jaren getest bij patiënten met type- 1-diabetes.

Tegen dat decor van futuristisch gooi- en smijtwerk deed Nederland een beleefd polderstapje opzij, om wat ruimte te maken voor de ethische bezwaren van de nieuwe regeringspartijen ChristenUnie en CDA. Nederland trekt een eerder voorgenomen verruiming van de embryowet in: wetenschappers mogen geen embryo's maken met het doel in die microscopische celhoopjes allerlei fundamentele biologische processen te bestuderen.

Foto Getty / Bewerking: de Volkskrant

Wel mag men onderzoek doen met 'restembryo's' die overblijven na bijvoorbeeld een ivf-behandeling en staat het kabinet een versoepeling toe: Nederland wil 'een leidende rol spelen' in het stamcelonderzoek, aldus het regeerakkoord. Een opmerkelijke stap, want ook stamcellen - onbeschreven 'begincellen' waaruit men in theorie allerlei celtypes kan opkweken - zijn vanouds ethisch beladen terrein. Maar het scheelt dat stamcellen steeds minder vaak worden 'geoogst' uit embryo's; celbiologen zijn er steeds bedrevener in de cellen op te kweken uit heel gewoon huidweefsel.

Dat is maar goed ook, want ook op stamcelgebied viel er dit jaar volop te beleven. Zoals de proef van het bedrijf Viacyte, dat afgelopen zomer een soort rekjes met stamcellen inbouwde in de onderarm van twee patiënten met type-1-diabetes. Eerdere tests lieten al zien dat de cellen zich naar behoren gedragen; nu moeten ze uitgroeien tot insulineproducerende fabriekjes die de ziekte tegengaan.

... en vergeet uw eten niet

Ook het voedsel op ons bord bleef niet onaangeroerd door de aanzwellende tsunami van nieuwe biologische technieken. Talloze nieuwe, biotechnologische gewassen zagen het daglicht, van een pitloze tomaat die niet meer hoeft te worden bestoven door insecten, tot graan zonder allergie-opwekkende gluten.

Minstens zo opmerkelijk was de markttoelating van 's werelds eerste genetisch gemanipuleerde dier voor menselijke consumptie: de supersnel groeiende zalm AquAdvantage, vooralsnog overigens alleen verkrijgbaar in Canada. Meer hangt in de lucht: een inventarisatie van de Volkskrant bracht aan het licht dat er verspreid over de wereld nog tientallen genetisch veranderde landbouwhuisdieren min of meer klaar staan voor massaproductie. Die lopen uiteen van vogelpestvrije kippen en varkens die tegen de gevreesde veeziekte 'abortus-blauw' kunnen tot koeien die 'vermenselijkte' melk maken of varkens met visvetzuren in hun vlees.

Bij een vergelijkbaar experiment dat dit najaar van start ging moeten geïmplanteerde stamcellen het hormoon epo gaan aanmaken: wellicht geschikt om ernstige erfelijke bloedarmoede tegen te gaan. In Japan testte men intussen stamcellen met enig succes bij apen met parkinson: na injectie ervan bleken de dieren soepeler en met minder trillingen te bewegen.

Terwijl artsen het zieke lijf proberen op te krikken met cellen, genen en complete organen, doken er ook mensen op die dat niet uit noodzaak, maar voor de lol doen. Zoals de Amerikaanse miljonair Darren Moore, die er dit jaar openlijk toe over ging om zichzelf te injecteren met een experimenteel verjongingsmolecuul, ontwikkeld in Rotterdam. 'Telkens als er wat nieuws op de markt komt, probeer ik het uit', verzekerde de opgewekte Moore de krantenlezer deze zomer (veel verschil was er na injectie van het middel overigens niet aan hem te zien).

Nog een stap verder ging de excentrieke biochemicus en 'biohacker' Josiah Zayner, ook Amerikaan. Live op Facebook injecteerde Zayner zichzelf met moleculen die zijn lichaam genetisch moeten manipuleren. Door een genetische rem op de spiergroei weg te halen, hoopt Zayner gespierder te worden.

Zelfverminking, performancekunst of ijdeltuiterij? Zelf ziet Zayner het liever als pionierswerk. De toekomst ritselt van de biomedische en biotechnologische verwachtingen. Of Nederland nu meedoet of niet.


Dit hebben we geleerd van 2017

Genetisch onderzoek maakt katten nog wat chiquer en koppelt honden juist aan een verstandelijke beperking.

Het afwisselen van echte en neppillen komt de genezing misschien ten goede.

De Gezondheidsraad kwam met een bemoedigend beweegadvies: we hoeven niet te sporten.

Een nieuwe stroom denkers verzet zich tegen de tirannie van het gelukkig-moeten-zijn. Die verhindert een gezonde omgang met het hele palet aan emoties. De kunst van het leven is soms een beetje ongelukkig durven zijn.

Een mooie huid komt niet uit een potje, sterker: die potjes kunnen schadelijk zijn.

Laptops, smartphones en apps ontgrendel je niet meer met wachtwoorden, maar met gezichtsherkenning - en straks je hartslag?

Om medische klachten niet alleen te bestrijden maar ook iets te doen aan de oorzaken - roken, drinken, slecht eten- komen artsen vaker de spreekkamer uit.

Voet bij stuk houden helpt kennelijk toch om de muren van Big Pharma te slechten. Pillen hoeven niet absurd duur te zijn.

Door langer met patiënten te praten, blijkt een doorverwijzing of behandeling vaak niet nodig. Een goed gesprek helpt.

Het verschil tussen mens en dier is een hardnekkig misverstand, zegt de Duitse filosoof Richard David Precht, dus is het hoog tijd om anders met dieren om te gaan.

In volgebouwd Nederland zijn ook dit jaar weer veel archeologische vondsten gedaan. Oplevende economie en mediegenieke archeologen helpen.

Vrijwel alle pogingen dit jaar om te begrijpen wat donkere materie zou kunnen zijn, hebben niks opgeleverd. Het heelal wordt raadselachtiger.

Kunstmatige intelligentie maakt grote voortgang en kan steeds meer wat de mens kan, maar dat maakt machines nog niet tot een stalen variant van de mens.

Door de reuzensprongen die AI maakt is de mens er niet langer zeker dat hij het enige wezen met zelfbewustzijn blijft.