Genen verraden mogelijk 'biologische leeftijd'

Onderzoekers uit Rotterdam hebben 1.450 onbekende 'verouderingsgenen' ontdekt. Dat maakt de weg vrij voor bloedtests die meten of iemand fit is voor zijn leeftijd of niet.

De 100-jarige Don Pellman brak vorige maand op de atletiekbaan liefst vijf wereldrecords voor 100-plussers. Beeld Chris Stone

De 'biologische leeftijd' bestaat dus écht. Onderzoekers uit onder meer Rotterdam hebben de vinger gelegd op liefst 1.497 genen die anders afgesteld raken naar mate we ouder worden. Dat opent de deur naar bloedtests die bepalen hoe oud ons lichaam is, leefstijladviezen op maat en nieuwe manieren om langer gezond te blijven.

Het internationale onderzoek, onder leiding van onderzoekers Marjolein Peters en Joyce van Meurs van Erasmus MC, combineert diverse studies uit verschillende landen en is het grootste in zijn soort tot dusver. Zo'n 1.450 nog onbekende 'verouderingsgenen', ontdekte het team.

Aan die genen zelf verandert overigens niets; het is hun 'volumeknop' die met het klimmen der jaren harder of juist zachter gaat. Zo gaan allerlei genen die te maken hebben met de reparatie van het lichaam, de aanmaak van eiwitten of de energiehuishouding op een lager pitje draaien. De wetenschappers meten dat door de chemische signaalstoffen te onderscheppen die actieve genen afgeven (de zogeheten boodschapper-RNA's).

In goede staat

'Hiermee kun je iets beter zeggen of iemand voor zijn leeftijd nog in goede staat is', zegt Peters. De onderzoekers kunnen zich op termijn wel een bloedtest voorstellen die dat meet. 'Misschien kun je mensen bewuster maken van hun gezondheid, als je ze zoiets kunt laten zien als de uitslag van een bloedonderzoek', zegt Van Meurs. Waarna je de ouderdom iets kunt bijsturen of zelfs wat terugdraaien, schetst Peters. 'Door de gebruikelijke zaken als stoppen met roken, bewegen en gezonde voeding.'

'Biologische leeftijd' is nu nog een tamelijk informeel begrip, te verkrijgen door bijvoorbeeld een vragenlijstje in te vullen van goede en slechte gezondheidsgewoontes. Maar door onderzoeken als het Rotterdamse begint de wetenschap de laatste jaren meer greep op het begrip te krijgen. In praktijk wijkt iemands biologische leeftijd gemiddeld acht jaar af van de 'paspoortleeftijd', stellen Peters en Van Meurs.

Maar hoogleraar moleculaire genetica Jan Hoeijmakers, ook van Erasmus MC maar niet betrokken bij de studie, denkt dat de ouderdomsgenen vooral meer begrip opleveren van wat er bij het ouder worden precies gebeurt onder de moleculaire motorkap. 'Als indicator voor de biologische leeftijd zijn er denk ik betere merkers. De meerwaarde van dit onderzoek zit echt in: begrijpen wat er precies misloopt bij de veroudering.'

Frappant hoe de genen die Peters vond overeenkomen met genen die Hoeijmakers en andere verouderingsonderzoekers ook al bestuderen. 'Wat je hier ziet, valt als je door je ooghaartjes kijkt samen met het beeld dat alles moeizamer gaat bij het ouder worden', zegt Hoeijmakers. 'Je herstelvermogen loopt achteruit. De spieren worden minder. De hersenen gaan wat achteruit.'

Harder draaien

Een ietwat tegenintuïtieve ontdekking is dat enkele tientallen genen die te maken hebben met de afweer juist hárder gaan draaien. Toch past ook dat in het beeld, zegt Hoeijmakers. 'We zien dat het immuunsysteem bij veroudering soms overreageert. Het lijkt of je immuunsysteem alerter is, maar wacht: het richt zich tegen onderdelen van jezelf.'

In theorie wordt het ooit mogelijk om leefstijladviezen 'op maat' te geven, denken alle experts, door per persoon te kijken welke genen anders zijn afgesteld. 'De kant die we op willen is het identificeren van subgroepen: jij hebt straks meer kans op Alzheimer, en bij jou lijkt de veroudering meer tot uiting te komen in je bloedvaten', zegt Hoeijmakers. 'Aan de hand van zulke profielen kun je gerichter ingrijpen, met bijvoorbeeld voedingsadviezen.'

'We hebben het gevoel dat we aan het begin staan van iets heel nieuws', zegt Peters. 'Met aan de horizon het idee dat we tot op hoge leeftijd gezond kunnen blijven. Dat is natuurlijk ook wel een mooie gedachte.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden