Geld bezorgt wetenschap nog altijd de meeste kopzorgen

Slechts 1 op 5 onderzoeken krijgt financiering rond

Minder dan een op de vijf jonge onderzoekers weet geld te bemachtigen voor nieuw onderzoek. Een verspilling van tijd, geld en talent, vindt ook geldverstrekker NWO. Woensdag zoekt een conferentie naar oplossingen.

Onderzoek naar het Zika-virus in Brazilië. Niet gerelateerd aan het Rathenau-onderzoek. Beeld afp

De toch al niet riante kans dat een universitair onderzoeker bij wetenschapsfinancier NWO geld krijgt voor een onderzoeksvoorstel is in acht jaar tijd gehalveerd. Voor sommige programma's is die kans nu minder dan 15 procent; 86 procent krijgt geen geld. Dat blijkt uit een analyse van het Rathenau Instituut, die maandag is vrijgegeven. Gemiddeld is de kans dat een onderzoeksvoorstel NWO-geld krijgt nu één op vijf, meldt de door NWO bestelde factsheet.

'Het is pijnlijk te zien hoeveel getalenteerde mensen zich inspannen en toch geen geld krijgen', zegt een bezorgde bestuursvoorzitter Stan Gielen (64) van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek NWO. Woensdag organiseert hij in de Rode Hoed in Amsterdam een werkconferentie voor onderzoekers en beleidsmakers over de veel te hoge aanvraagdruk in de wetenschap. Later in april krijgt die een internationaal vervolg. De factsheet van Rathenau is hierbij een uitgangspunt. Want dát er iets moet gebeuren, is wel duidelijk, maar wát dan precies stukken minder.

U noemt het pijnlijk. Maar het systeem blijkt ook erg inefficiënt. Rathenau rekent voor dat in een programma van 40 miljoen euro circa 9,5 miljoen euro opgaat aan voorbereiding, schrijven en beoordelen van alle voorstellen.

'Geld dat bestemd is voor wetenschappelijk onderzoek, ja. Het onderstreept de plicht om goed na te denken over hoe dat beter kan.'

Tussen 2007 en 2015 is het aantal ingediende aanvragen 15 procent gegroeid. Maar 14 procent minder voorstellen zijn goedgekeurd. Hoe kan dat?

'Binnen het NWO-budget heeft een verschuiving plaatsgevonden naar thematische programma's. Vaak zijn dat grote projecten. In de programma's voor individuele onderzoekers is daardoor minder ruimte. Geld dus.'

Stan Gielen, voorzitter NWO. Beeld Aurélie Geurts

Er is één uitzondering op de dalende slaagkans: in het Topsectorenprogramma is de kans liefst 35 procent. Hoe kan dat?

'Daar gaat het om aanvragen voor een specifiek onderwerp, waarvoor ook de industrie geld neertelt. Vaak zijn er maar een paar groepen die aan zo'n onderwerp werken. De concurrentie is minder.'

Afgekeurd. Wageningen: wolkenvormend bos. Beeld WUR

Moet er niet gewoon geld bij? Bijvoorbeeld uit het miljard euro extra dat Nobelprijswinnaar Ben Feringa bepleitte?

'Meer geld is absoluut nodig, maar niet de finale oplossing. Dan honoreer je misschien vijftien in plaats van elf voorstellen, maar ook dan worden nog steeds veel voorstellen afgewezen. Ik zou eerst graag beter begrijpen wat er aan de hand is. Waarom is de aanvraagdruk zo gestegen en de kans op geld zo gedaald? Waarom worden we zo overvraagd?'

Goedgekeurd. Wageningen: de evolutie van visplancenta's. Beeld WUR

Wat is uw eigen analyse?

'Meerdere zaken spelen een rol. Vaak wordt gezegd: de afschaffing van de aardgasbaten voor research heeft de boel ontwricht. Maar ik zie dat niet overtuigend terug in de statistieken en er gaat zelfs meer geld naar onderzoek. Er is dus meer aan de hand. Zo is het budget van de universiteiten gegroeid, vooral door de toenemende studentenaantallen en door meer projecten van buiten. Het aantal promovendi is gestegen. Maar al die promovendi kunnen maar één kant op als ze daarna ook onderzoek willen gaan doen: de competities van NWO of Europa.'

Afgekeurd. Regensburg: verkrachting bij ratten. Beeld Corbis

De universiteiten kunnen dat niet zelf betalen?

'Het budget in de zogeheten eerste geldstroom is wel gegroeid, maar dat was bestemd voor onderwijs, vanwege de groei van het aantal studenten. Daarnaast eisen veel onderzoeksfinanciers dat de universiteiten ook geld bijpassen, het zogenoemde matchen. Gevolg is dat er nauwelijks nog promovendi uit de eerste geldstroom kunnen worden gefinancierd. Die moeten haast wel naar NWO.'

Goedgekeurd. Utrecht: het duistere virus-rna. Beeld UU

Maar daar ís NWO toch ook voor?

'Over onze Vernieuwingsimpuls is er niet dan lof, het buitenland is jaloers. Het frustrerende is alleen dat we mensen wel die opstap bieden, maar dat er voor de meesten geen vervolgfinanciering is.'

Ik hoor wel mensen die zeggen: al moet ik met een uitkering naar het lab, ik zal dat onderzoek toch doen.

'Aan de motivatie ligt het nooit. Maar een beetje gek is het natuurlijk wel. Dat is niet hoe je als overheid je geld wilt inzetten.'

U praat als NWO al enige tijd met de universiteiten om te kijken hoe het aantal aanvragen omlaag kan. Een financier die de belangstelling probeert te temperen, is dat niet een tikje ironisch?

'Dat denk ik niet, nee. We stellen vast dat het systeem niet optimaal werkt, en dat niemand daar baat bij heeft. Zij niet, wij niet, de onderzoekers niet.'

Hoeveel kans is voor u eigenlijk wél acceptabel in de competitie om wetenschapsfinanciering?

'Ik zou zeggen, kijk internationaal. Dan is 25 procent een redelijke kans in een open competitie. Dan ligt de lat hoog, zoals het hoort. Maar is er nog wel sprake van een efficiënt systeem.'

Dat u nu rechtstreeks de onderzoekswereld bijeenroept, heeft iets onmachtigs. Kan NWO dit niet zelf oplossen?

'Niet alleen, nee. Maar vergeet ook niet dat NWO een organisatie is van de onderzoekswereld zelf. Laat daar dan ook de ideeën vandaan komen.'

Hoe kan het aanvraagproces beter? Vier ideeën

1. Doe-het-zelf (idee Spinozaprijswinnaar Marten Scheffer, WUR)
Hoe: Geef alle onderzoekers eenzelfde basisbedrag, met de verplichting met de helft ervan iemand anders te financieren.

Voordeel: Geen centrale bureaucratie, minder commissiewerk, meer onderzoekstijd.
Nadeel: Totale versplintering van budgetten.

2. Wijs de aanvragers aan
Hoe: Universiteiten beslissen per ronde welke onderzoekers een voorstel bij NWO mogen indienen, en welke later.

Voordeel: Aanvraagdruk neemt af, slaagkans toe.
Nadeel: Individuele vrijheid van onderzoekers komt in de knel.

3. Stel quotum in (idee VOX-columnist Frits Vaandrager, Nijmegen)
Hoe: Elke universiteit mag jaarlijks precies zoveel voorstellen indienen als hij de laatst vier jaar gehonoreerd kreeg.

Voordeel: Kans op succes is zeker 25 procent.
Nadeel: Werkt verstarrend, weinig ruimte voor innovatie.

4. Laat niet iedereen toe
Hoe: Laat alleen kansrijke voorstellen toe in de competitie, de rest komt er niet in.

Voordeel: Minder aanvragen in de competitie, meer slaagkans.
Nadeel: Nog meer bureaucratie. De druk blijft, alleen nu voor de poort.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.