Gelaten overleven

Of hij nu wordt geringeloord, uitgebuit of afgeperst, de Chinees laat zich alles aanleunen. Waar komt die berusting vandaan? Volgens filosoof en socioloog Huang Ping leven in het moderne China oude waarden uit confucianisme en taoïsme voort in een nieuwe vorm....

'DAN HAD u hier twintig jaar geleden moeten komen. Toen was hier veel minder verschil tussen de mensen dan nu. Iedereen was ongeveer hetzelfde. Mannen en vrouwen hadden een soort uniform aan en zagen er bijna identiek uit. Ook de manier van denken en communiceren was grotendeels hetzelfde. De verschillen zijn nu veel groter.'

Huang Ping heeft ongetwijfeld gelijk. Buitenlanders mogen dan nog altijd worden getroffen door de uniformiteit die ze overal in China om zich heen zien, een socioloog die de ontwikkelingen van de laatste twintig jaar heeft bestudeerd, neemt enorme veranderingen waar. In het land waar sinds het begin der tijden het individu vrijwel geheel opgaat in de collectiviteit, rukt immers het individualisme op. In ons land, zeggen veel Chinezen, is de laatste twintig jaar meer veranderd dan in onze hele geschiedenis bij elkaar. Niet alleen economisch, maar ook mentaal is het oude China aan het verdwijnen, zeggen ze.

Toch is de oude hang naar uniformiteit nog altijd volop aanwezig. Er zijn zo verschrikkelijk veel Chinezen, dat in de massa het individu niet opvalt. Overal zijn mensen. Rivieren van fietsers, voetgangers en auto's stromen door de straten van de steden. Niet iedereen draagt meer dezelfde kleren als in Mao's tijd, toen alles wat afweek van de massastandaard contrarevolutionair was en werd bestraft. En niet iedereen denkt meer hetzelfde.

Maar de variatie in kleding, haardracht en denken blijft beperkt. Weinig mensen vallen op door uiterlijk of manier van denken, en schijnen dat ook niet te willen. Armen hebben er het geld en de opleiding niet voor, en mensen die het zich wel kunnen veroorloven, prefereren formele kleding en de heersende geld-ideologie.

Nog altijd zijn de Chinezen dol op massa-happenings. Geen enkel groot evenement kan beginnen zonder mega-performances van dansers, acrobaten, scholieren of militairen, allemaal in de pas en in de maat, iedereen een nietig onderdeel van het massale geheel, allemaal gehoorzamend aan de grote regisseur.

Voor het politieke en maatschappelijke leven geldt hetzelfde. De regisseur was vroeger de keizer, sinds vijftig jaar is het de communistische partij. De onderdanigheid is hetzelfde gebleven. Want gehoorzaamheid aan ieder die boven je is gesteld, zit in het Chinese DNA: gehoorzaamheid aan de vader, de oudere broer, de leraar, de plaatselijke notabelen, de keizer, de partijleiding.

Voor een westerling is het haast onbegrijpelijk dat veel Chinezen zich alles maar laten aanleunen. Ze nemen de officiële propaganda als geopenbaarde waarheid aan. Ze krijgen vier weken van tevoren de aanzegging dat hun huis tegen de vlakte gaat, en beschouwen dat gelaten als een beschikking van het lot. Ze krijgen maandenlang hun loon, pensioen of werkloosheidsuitkering niet uitbetaald, ze worden afgeperst en uitgeschud, en alleen de helden tekenen protest aan. Ze worden geringeloord door bureaucraten, geschoffeerd door ambtenaren, vernederd door de eerste de beste politieman, en ze blijven glimlachen. Alleen de dappersten schrijven op z'n hoogst een beleefd rekest, dat door niemand in behandeling wordt genomen.

Waar komt die berustende houding vandaan? Aziatische gelatenheid? Afkeer om op te vallen? Angst voor de gevolgen van afwijkend gedrag? Maar wat verklaart die gelatenheid, afkeer of angst dan weer? Huang Ping heeft uitvoerig onderzoek gedaan naar de veranderende waarden, gedragingen en levensstijl in China, zowel in de grote steden als op het platteland. 'Veel traditionele waarden zullen verdwijnen', zegt hij, 'maar veel andere oude waarden zullen onder een nieuwe vorm voortleven.'

Huang Ping (41) studeerde filosofie en wetenschapssociologie in zijn geboorteplaats Chengdu, de hoofdstad van de provincie Sichuan, en later sociologie aan de London School of Economics. In 1994 werd hij onderdirecteur van het sociologisch instituut van de Chinese Academie voor Sociale Wetenschappen. Deze instelling telt 33 instituten en ruim vijfduizend fulltime onderzoekers. Er worden alleen post-doctoraal-colleges gegeven. In de koffieshop van een boekhandel in Peking onderbreekt Huang zijn gesprek met een promovendus voor een gesprek over het Chinese conformisme.

- Waar komt die voor westerlingen zo verrassende eenvormigheid van de Chinese samenleving vandaan?

'China is vanouds een agrarische maatschappij, die op alle mogelijke manieren werd bedreigd en geteisterd: door een tekort aan bouwland en water, door natuurrampen en krijgsheren, door gebrek aan infrastructuur, onderwijs en gezondheidszorg. Dat maakte de mensen voorzichtig. Overleven was de eerste prioriteit, zowel voor de gemeenschap als voor het individu.

'De gemeenschap kon alleen overleven als de individuen elkaar wederzijds steunden. De gemeenschap heeft daarom absolute prioriteit boven het individu. Dat is een van de aspecten van de leer van Confucius. Individuele belangen moeten worden ingeperkt of opgeofferd terwille van de overleving van de gemeenschap.

- Wat is het sleutelwoord van de confuciaanse maatschappijopvatting?

'Harmonie in de menselijke relaties, ren in het Chinees. Harmonie in de relaties tussen vader en zoon, tussen broers, tussen man en vrouw, tussen mij en de anderen. Harmonie houdt vriendschap in, sociale veiligheid, wederzijdse hulp, solidariteit. Daardoor hebben de Chinezen ook in de moeilijkste tijden zich weten te handhaven. Harmonie vloekt met iedere vorm van extremisme. Harmonie is het bewandelen van de confuciaanse gulden middenweg. Ook loyaliteit is voor Confucius belangrijk, maar die waarde wordt in Japan meer geaccentueerd dan in China.

- Maar als het individu zich moet opofferen, kan dat moeilijk harmonie worden genoemd.

'Vooral in tijden van tegenspoed moet het individu zijn eigen behoeften vergeten. Je moet er niet over praten, je moet er zelfs niet over denken. De gemeenschap gaat voor. Je moet niet de aandacht trekken, niet te erg opvallen, je intelligentie verbergen, je gevoelens verstoppen. Het is vreselijk, maar de mensen doen het. Allemaal terwille van de harmonie, die inderdaad geen echte harmonie is.'

- En die gelatenheid?

'Die komt uit de taoïstische traditie. Het taoïsme leert dat je geduldig moet zijn, niet boos moet worden en je nergens druk om moet maken, want het heeft toch geen zin: hoe erg je je ook inspant, je krijgt het toch niet. Die mentaliteit is nog altijd wijd verspreid. Daardoor komt het dat zelfs mensen die er ellendig aan toe zijn, zich niet al te beroerd voelen. Ze kunnen nog steeds glimlachen. Dat is taoïstisch. Het is een overlevingsstrategie.

'Chinezen accepteren daarom ook slechte dingen, zolang ze maar niet het loodje leggen. Zolang boeren kunnen overleven, zullen ze niet rebelleren. Ik heb dat zelf gemerkt toen ik als student tijdens de Culturele Revolutie naar het platteland werd gestuurd om door de boeren te worden heropgevoed. Ik merkte dat de boeren nog volop leefden in de confuciaanse en taoïstische tradities van de keizertijd.

- Mao heeft anders zijn uiterste best gedaan Confucius uit te rangeren. Hij organiseerde massacampagnes waarin de wijze werd ontmaskerd als een reactionaire aristocraat.

'Toen China nog een keizerrijk was, was het geen natie-staat. Die idee kwam niet van de confuciaanse traditie, die tijdens de natie-opbouw werd geneutraliseerd. Maar in harde tijden grijpt men toch weer op de traditie terug.

'Het is waar dat Mao in zijn jeugd en in zijn ouderdom heel kritisch tegenover Confucius stond. Maar de stijl van Mao's geschriften en zijn ideeën hadden veel weg van die van Confucius. Als jongen heb ik zowel Confucius als Mao gelezen, dus ik heb het zelf kunnen constateren. Waarschijnlijk heeft Mao onbewust aangesloten bij dezelfde confuciaanse traditie die hij probeerde uit te roeien.

- Toch lijkt het confucianisme voor een autoritair bewind op maat te zijn gesneden. Confucius' opvattingen van 25 eeuwen terug over de gehoorzaamheid die men zijn meerdere verplicht is, zijn immers uitstekend bruikbaar voor het communistische regime. Dat geldt ook voor zijn ideeën over het primaat van het collectieve boven het individuele. Individualisme is in China nog altijd een negatief begrip.

'Natuurlijk kan de regering deze oude mentaliteit uitbuiten, met haar officiële ideologie die de suprematie van het collectieve benadrukt. Maar vergeet niet dat deze regering tegelijk ook de markteconomie bevordert. Zonder de regering zouden de grote veranderingen van de laatste jaren niet hebben plaatsgevonden, van een plan-economie naar een mondiaal systeem. Tegelijk benadrukt de regering de confucianistische traditie, en soms heeft ze daarin gelijk. Zonder sociale solidariteit hebben de mensen immers meer te lijden.

- Hoe is het individualisme de Chinese maatschappij binnengeslopen?

'Sinds de val van het keizerrijk aan het begin van deze eeuw is de oude mentaliteit waarin de belangen van de gemeenschap centraal staan, gaan veranderen. Dat proces is geaccentueerd sinds het begin van de economische hervormingen, twintig jaar geleden. Met de massale trek naar de steden werden de mensen individualistischer. Stadsbewoners weten niet meer wat er in het huis naast hen gebeurt. Ze krijgen meer individuele voorkeuren, ze willen een eigen levensstijl en meer privacy. Dit veranderingsproces kan nog vele jaren duren.'

- En de consumptiementaliteit, hoe heeft die haar weg naar China gevonden?

Via Hongkong, Taiwan en de Chinese gemeenschappen elders. Van de zuidkust van China is deze mentaliteit doorgedrongen in het binnenland, en van de goed opgeleide jongeren in de steden naar mensen met een andere achtergrond. Een belangrijk aandeel hebben ook de mensen die sinds het begin van de jaren tachtig in het buitenland hebben gestudeerd en daarna zijn teruggekomen.

'Duizenden jaren hebben de Chinezen alleen maar thee en water gedronken, en nu drinken ze, vooral de jongeren in de steden, koffie en Coca-Cola. Naast de traditionele Chinese muziek en de traditionele Chinese keuken zijn Michael Jackson en McDonald's bij de jeugd erg popualir geworden.

'In het dagelijks leven van de gewone man speelt de consumptiecultuur een steeds grotere rol. De waarden en het gedrag zijn zo aan het veranderen, dat sommigen zelfs van een revolutie spreken. Die dringt ook door tot het achtergebleven platteland, waar steeds meer televisie komt en waar de jongeren gek worden als ze niet weg kunnen om een baan te zoeken of meer te verdienen. Er is een mondiale cultuur aan het groeien, in Peking, Tokio, Amsterdam of waar ook. China wordt werkelijk deel van de wereld, niet alleen economisch maar ook wat betreft de levensstijl.'

- En de traditionele waarden van de Chinese cultuur, wat gebeurt daarmee?

'Natuurlijk moeten de mensen hun waarden aanpassen in een wereld die een global village wordt. Veel traditionele waarden zullen óf verdwijnen, óf worden vernieuwd. Ik ben er heilig van overtuigd dat veel Chinese tradities zullen blijven bestaan, maar dan gegoten in een nieuwe vorm. Na hun experimenten met de nieuwe waarden kunnen jonge mensen de traditionele waarden weer benadrukken. Die integratie zie je al bij jonge cineasten, schrijvers en schilders.'

- Hoe diep gaat de overname van de Westerse levensstijl?

'De mensen veranderen van eetgewoonten, van kleren, soms van haarkleur. Maar zelfs degenen die hun haar hebben geverfd, kunnen nog altijd een sterk gemeenschapsgevoel hebben, of houden van traditionele Chinese muziek of traditionele Chinese schilderkunst. En de veranderingen zijn vaak oppervlakkig. Veel mensen zijn nog altijd te schuw om hun gevoelens te tonen, al zeggen ze nog zo hard dat ze van de traditionele waarden afwillen.

'Nog altijd mag je, zoals het altijd al geweest is, niet je gezicht verliezen, anders verlies je je waardigheid. Nog altijd berusten veel mensen in hun lot zolang ze maar kunnen overleven. Veel jongeren en ontwikkelde mensen die me zeggen dat ze niet houden van de traditionele Chinese cultuur, blijken er in de praktijk niet echt van los te komen. Daarom ben ik over de huidige consumptiecultuur niet al te pessimistisch.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden