Gekunsteld Nederlands

Als je taalpuristen moet geloven, is de Nederlandse taal een in onwrikbaar beton gefundeerd stelsel van regels en voorschriften. Het tijdschrift Onze Taal heeft zelfs een rubriek waarin vertwijfelde Nederlanders aan de zogenoemde Taaladviesdienst vragen welke woorden, spellingen en zinsconstructies nou eigenlijk echt correct zijn....

Aan het bestaan van zoiets als 'echt correct' Nederlands begint een mens zwaar te twijfelen bij lezing van Taal als mensenwerk – Het ontstaan van het ABN van Nicoline van der Sijs. Er bestaan kasten vol boeken die allerlei verschijnselen in het Nederlands proberen te verklaren. Maar nooit eerder beschreef iemand hoe en wanneer is bedacht dat er zoiets bestaat als het Algemeen Beschaafd Nederlands zoals God het bedoeld heeft. Van der Sijs geeft nu een historisch overzicht van het ontstaan van de Nederlandse eenheidstaal uit een smeltkroes van dialecten.

Sinds de 13de eeuw heette de taal van de Lage Landen 'Vlaams': de taal van de Zuidelijke Nederlanden. Maar de Spanjaarden blokkeerden in 1585 de haven van Antwerpen. Daardoor verschoof het economisch zwaartepunt van Vlaanderen naar Holland. Consequentie daarvan is dat wij heden ten dage de Hollandse uitspraak beschaafder vinden dan de zuidelijke.

Vervolgens werd het 'Nederduits'. Pas met het stichten van het Koninkrijk der Nederlanden in 1813 werd de benaming 'Nederlands' algemeen gangbaar.

De regionale varianten hielden er eeuwenlang hun eigen uitspraak-en spellingsregels op na. Hoe weinig eenheid er was in het vroege Nederlands, blijkt bijvoorbeeld uit het gesteggel rond het uitgeven van de bijbel in de taal van het volk. Aan de Statenvertaling van 1637 ging een dikke eeuw vooraf van gekissebis over spellingskwesties. De eerste officiële eenheidsspelling werd pas in 1805 gelanceerd, door Matthys Siegenbeek. En uiteraard: achteraf bekeken hadden veel keuzes in die bijbel en bij Siegenbeek evengoed anders kunnen uitpakken.

De term 'ABN' slaat zowel op schrijftaal als op spreektaal. Overeenstemming over hoe het Nederlands moet worden uitgesproken is een tamelijk recent gegeven. Nog eind 19de eeuw was de uitspraak een allegaartje. Tot ver in de 20ste eeuw werden keurige Groningse hoogleraren met een zeer zwaar accent volstrekt normaal gevonden.

Veel gekunsteld aandoende regels waarover Nederlanders nog altijd struikelen, zijn bepaald door lang vergeten taalvorsers op basis van dubieuze taalkundige rederingen. Zo is het verschil tussen 'hun' en 'hen' in de 17de eeuw vastgenageld door ene Christiaen van Heule. Dat 'groter dan' de voorkeur geniet boven 'groter als', is terug te voeren op een middeleeuwse gewoonte die in de 16de eeuw al was afgeschaft, een eeuw later weer werd opgepoetst en nu nog voor verwarring zorgt.

Conclusie na lezing van deze studie van ruim 600 bladzijden, is dat de keuze voor zowel de beschaafdste uitspraak als die voor de enige juiste spelling door de eeuwen heen veelal willekeurig en kunstmatig is, aangezien ook wetgevende taalkundigen hun beslissingen vaak baseerden op wetenschappelijk drijfzand.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden