beschouwing

Geen seks in het spel

In games kun je racen, voetballen en oorlogvoeren wat je wil, maar vrijen, ho stop. En als er al seks in voorkomt, dan meestal van een ontstellend puberale soort. Waarom games een libidoloze nachtmerrie zijn, en hoe dat héél voorzichtig verandert.

The Witcher: Wild Hunt.Beeld CD Projekt Red

Over een week verschijnt The Witcher: Wild Hunt. Het is een complex computerspel over een ruwe bolster blanke pit met bovenmenselijke eigenschappen die in een middeleeuws aandoende wereld monsters doodt. Denk aan Game of Thrones. Journalisten kregen eerder dit jaar een kijkje in de keuken van de bedenkers, de Poolse studio CD Projekt Red. Niet het diepe verhaal kreeg de meeste aandacht, of de transformatie van het hoofdpersonage Geralt uit Rivia. Maar wel de onthulling dat in de game voor zestien uur aan erotiek is opgenomen.

Zestien uur seks! In een game!

Niet dat de personages in The Witcher: Wild Hunt zo lang ineengestrengeld te zien zijn. De zestien uur betreffen prikkelende beelden opgenomen met 'motion-capture'. Acteurs worden in allesbedekkende lycrakleding gehesen met daarop reflecterende bolletjes en lijnen. Camera's registreren het terugkaatsende licht en leggen zo de bewegingen van de acteurs vast. Die bewegingen worden in een computer gebruikt om virtuele personages als echte mensen te laten lopen, springen, paardrijden en dus ook liefkozen.

Maar toch! Zestien uur seks! Voor een game!

Dat is inderdaad opvallend. Ik heb geen rijbewijs en ook niet het geld voor een Bugatti Veyron, maar dankzij Gran Turismo scheur ik in deze bolide van 1,6 miljoen euro over de Nürburgring. Dankzij FIFA 15 pingel ik met Lionel Messi bij FC Barcelona. Als soldaat neem ik een voorproefje op de Derde Wereldoorlog in Call of Duty. Ik jaag eindeloos zombies over de kling in Resident Evil. Ik trotseer de zwaartekracht in Super Mario Galaxy. Alleen seks - dat heb ik zelden tot nooit in games.

Nou is dat misschien gefundenes Fressen voor lieden die toch al vinden dat games slecht zijn voor de geestelijke gezondheid. Zoals Tory-coryfee, oud-journalist en burgemeester van Londen Boris Johnson. Hij riep in 2006 ouders op hun kinderen weer aan een boek te krijgen door de Game Boy te wurgen en de PlayStation lam te leggen. 'Ik weiger te geloven dat deze kleine hypnotische machines geen kwaad doen.' Games, vond Johnson, tasten je hersenen aan. Geen reden om er ook je ruggegraat aan op te offeren.

De burgemeester zal blij zijn te vernemen dat seks al héél lang een taboe is in games.

Beeld BioWare

Indianenvrouw

In 1982 - de spelcomputer voor thuis was nog geen tien jaar oud - verscheen in de Verenigde Staten Custer's Revenge. Het spel is gebaseerd op een veronderstelde gruweldaad uit de Amerikaanse oorlogen tegen de inheemse bevolking. De speler moet een figuurtje met een cowboyhoed (die kennelijk generaal Custer voorstelt) langs allerhande obstakels en gevaren loodsen om zich te vergrijpen aan een indianenvrouw die aan een cactus is vastgebonden.

De gameconsoles van die tijd konden niet meer tonen dan grove, houterige en blokkerige beelden. Maar om de bedoelingen van Custer's Revenge kon niemand heen. De game was gemaakt door een studio die was opgezet door twee pornofilmbedrijven. 'Ik denk niet dat volwassenen alleen maar ruimteschepen willen neerschieten', zei Estuart Keston, de directeur van financier American Multiple Industries.

Kestons opvatting strookte niet met het beeld dat de meesten hadden van computerspellen. Die werden overwegend door jonge mannen en jongetjes gekocht. Om protesten en rechtszaken te voorkomen van opvoeders en politici legden de fabrikanten van spelcomputers daarom beperkingen op aan de gamemakers. Overigens niet alleen om aanstootgevende games tegen te houden, maar ook om een halt toe te roepen aan een tsunami van technisch tekortschietende titels.

De Amerikaanse tak van Nintendo was een van die fabrikanten met zulke eigen voorschriften. Vloeken gingen in de ban, net als seksueel suggestieve en expliciete content, etnische, raciale en religieuze stereotypen, maar ook buitensporige sportagressie en subliminale of openlijke politieke boodschappen. Had de één jaar oudere muziekzender MTV aan die beperkingen moeten voldoen, dan hadden we van het verschijnsel videoclip nooit gehoord.

Die richtlijnen, constateert Damon Brown in zijn boek Porn & Pong, weken niet veel af van de verboden in de Comic Book Code, waarmee de Amerikaanse stripuitgevers in 1954 (en tot 2011!) overheidscensuur buiten de deur poogden te houden. Of met de Hays Code, de kuisheidsregels waaraan Hollywood zich vanaf 1930 diende te houden, tot ze in 1968 werden vervangen door een liberaler keuringssysteem. Oftewel: games kregen in de jaren tachtig een censuur opgelegd volgens een moraal die toen al een halve eeuw achter ons lag.

Ook de afzonderlijke richtlijnen van gamefabrikanten en -uitgevers zijn in de loop der jaren vervangen door officiële keuringen, net als bij de film, gesanctioneerd door de overheid. En net als bij films is de keuring vrijwillig, maar de drie consolefabrikanten Nintendo, Sony en Microsoft weigeren games toe te laten tot hun Wii U, PlayStation en Xbox als een leeftijdscertificaat ontbreekt van de Entertainment Software Rating Board (in de VS) of de Pan European Game Information (Europa).

Beeld CD Projekt Red

Sluipweg

Een sluipweg naar de consument hebben gamemakers niet. Om een game te maken voor een spelcomputer heb je het nihil obstat van het drietal nodig: anders zetten ze je spel niet op het enige schijfje dat herkend wordt door de machine. En hun webwinkel is de enige route waarlangs je games kunt downloaden.

In de VS is het credo 'gekeurd' nog geen garantie dat een titel de spelende consument wél bereikt. De consolefabrikanten verbannen ook producten die het predicaat Adult Only (alleen voor volwassenen) hebben gekregen. Een ontwikkelaar kan zo'n game altijd nog uitbrengen voor de pc, maar de vermelding AO geldt in de VS als een commerciële kus des doods. Veel winkels en supermarkten weigeren zulke titels in hun collectie op te nemen. Er ligt dan alleen nog een mager bestaan in een niche in het verschiet.

Beeld SCEA

Elk jaar krijgt in the land of the free and the home of the brave een dozijn games zo'n Adult Only-stempel. Toch zijn er van de duizenden games die de afgelopen tien jaar in omloop kwamen maar dertig die dat predicaat ook werkelijk zijn blijven dragen. Economische overlevingsdrift dwingt studio's de inhoud aan te passen. Dan valt hun werk in de leeftijdscategorie 'M', van mature waarmee iedereen boven de 17 jaar de game mag kopen.

Gamemakers, uitgevers, de consolefabrikanten en de winkels houden elkaar zo in een wurggreep. De hele industrie speelt op veilig, om geen slapende honden wakker te maken.

Het zijn vooral beelden van bloot en de suggestie van copulatie die het lot van een game bezegelen. 'Met seks krijg je sneller het predicaat M dan wanneer je een kettingzaag in een kind zet', concludeerde de branchesite Next-Gen in 2008. 'Ruk een vent zijn ingewanden eruit en rij daarna met een auto over het lijk, en je hebt een doorsnee-actiegame', concludeerde de gamesrubriek in de Britse krant Metro in 2011. 'Laat twee mensen zien die elkaar liefhebben en de hele wereld spreekt er schande van.'

Beeld CD Projekt Red

De angst voor een kruideniersboycot heeft geleid tot een vrijwel seksloos gamesaanbod. Niet dat games nooit aan onze oerdrift appelleren. Denk aan Lara Croft, wier boezem met elke nieuwe Tomb Raider-game vanaf 1996 verder uitdijde. Tot 2007, toen haar scheppers het welletjes vonden en ze een borstverkleining kreeg die zelfs door de Financial Times werd opgemerkt. Van een liefdesleven blijft Lara na twintig jaar nog steeds verstoken. 'Hoewel de meeste personages in games half naakt rondlopen heeft niemand ze kennelijk verteld waar hun geïdealiseerde lichaamsdelen (uit het oogpunt van een 14-jarige) voor bedoeld zijn', merkte de Britse krant Metro in 2011 op. 'Alsof het alleen gaat om tieten en billen - zo denkt de gamesindustrie over seks. Als een verdomde stomme puber', signaleert de Amerikaanse journalist Jon M. Gibson, medeoprichter van het gamesblad Play.

Nergens beter wordt dat geïllustreerd dan in God of War, een serie PlayStation-games die losjes is gebaseerd op de Griekse mythologieën. De games vertellen hoe een Spartaanse krijger wraak neemt op de goden die hem zijn vrouw en kind hebben afgenomen. Dat gaat gepaard met grof geweld, met zwaarden aan kettingen die hoofden en harten doorboren.

Kratos heeft ook andere behoeften. Op gezette momenten moeten we hem het bed in laten duiken met Griekse schonen, die zonder uitzondering topless zijn. De daad voltrekt zich buiten ons gezichtsveld. Als speler zijn we gedoemd op een serie opeenvolgende knoppen te drukken om de krijger aan zijn trekken te laten komen. Alleen aan de omgeving valt af te lezen hoe Kratos tekeergaat. Te zien is hoe het standbeeld van een cherubijn harder begint te plassen naarmate de climax nadert. Getoond worden de twee slavinnen, die commentaar leveren op Kratos' prestaties met Aphrodite. Of de camera zoomt in op het beeld van een kandelaar waarvan de brandende kaars wordt vastgehouden door een hurkend beeldje van een vrouwelijk naakt. Steeds harder gaat de kandelaar heen en weer tot Kratos het moment suprême bereikt en de vlam in een pufje rook dooft. Hollywood, negentig jaar geleden.

Het zijn liefdeloze gelegenheden in God of War. We worden ermee geacht extra levenskracht te scoren, die hard nodig is om als Kratos het hoofd te bieden aan vijandige sirenen, gemene centauren, woeste monsters en wrekende goden. Seks gereduceerd tot een harteloze verrichting waarmee je punten verdient, toegekend door een onzichtbare jury.

Hoe de gamekeuring werkt...

Hoe komt een game aan het predicaat ‘geschikt vanaf 12 jaar’? Dat gebeurt aan de hand van een lijst met 37 vragen van de Pan European Game Information (PEGI) over wat er in een game is te zien, te horen of wordt gesuggereerd. Uitgevers hebben codeurs in dienst, getraind om de regels toe te passen. Seks, erotiek, bloot daaraan stelt PEGI grenzen per leeftijdscategorie. Naakt mág in een game die bedoeld is voor 3jaar en ouder, mits er geen geslachtsdelen zijn te zien en er geen seksuele betekenis aan valt te geven. Borstvoeding laten zien mag, topless zonnen en een naakstrand ook. Vanaf 12 jaar mag een spel de suggestie van seks suggereren, in woord of beeld, zolang er geen erotiek in het spel is en de daad zich buiten beeld voltrekt. ‘Detoets is of de beelden seksuele nieuwsgierigheid kunnen wekken bij de speler.’ Als naakt tot seksuele opwinding kan leiden of wordt vertoond als een ‘prelude tot seksuele activiteit’, dan moet de gamer minstens 16 jaar oud zijn. Zijn er geslachtsdelen te zien dan krijgt een game bij zichtbare seksuele activiteit inclusief voorspel en masturbatie het predicaat 18. ‘Tieten en konten’ (PEGI omschrijft het letterlijk zo) of schaamhaar alleen gelden niet als zichtbare geslachtsorganen. Beelden van seksueel geweld of de dreiging daarvan tegen ‘mens-achtige personages’ leiden ook tot het 18-stempel. In 2013 zijn 1.542 games langs de PEGI-meetlat gelegd. Bijna 60 procent bevat geweld dat het spel ongeschikt maakt voor kinderen onder de 7 jaar. Slechts 149 games maken het zo bont dat alleen 18-plussers die mogen kopen. Seks is zeldzamer: dat komt voor in 41 games voor 12 jaar en ouder, in 11 spellen voor 16+ en in 3 titels voor 18+.

Complexe menselijke relaties

'Het is ongelooflijk', verzucht John Robertson op de website Kotaku, 'maar bij seks in computerspellen slagen de makers erin alles wat positief is aan het echte liefdesspel over het hoofd te zien: het emotionele en fysieke plezier, de opwinding, de bevrediging, de band. We zitten opgesloten in een libidoloze, voyeuristische nachtmerrie.' In Grand Theft Auto, alom erkend als een sublieme pastiche op ons moderne leven, bestaat seks uit een prostituee meenemen in je auto naar een afgelegen plek, de vrouw neuken en haar uit de auto zetten. Als je haar daarna overrijdt en je geld weer terugpakt, krijg je bonuspunten. Die krijg je ook als je als een paparazzo een copulerend stel in een tuin filmt.

Maar het tij begint de laatste jaren te keren, met games waarin seks niet langer een middel tot een doel is, niet louter de opstap naar het volgende level, maar een onderdeel is van complexe menselijke relaties. Van verbanden die van invloed zijn op de loop van de vertelling. De reeks Mass Effect, waarvan drie delen verschenen tussen 2007 en 2012, wordt in dat opzicht als lichtend voorbeeld gezien.

Oppervlakkig beschouwd is Mass Effect niet meer dan een sciencefictionvertelling van twaalf in een dozijn. De mens heeft het heelal veroverd zoals de cowboys het Wilde Westen. Er is dus niet al te veel rekening gehouden met de oorspronkelijke bewoners. In Mass Effect heeft de mens buitenaardse wezens met kwade inborst wakker gemaakt en die zijn nu gebrand op de ondergang van het mensdom. Cowboys in ruimtepakken moeten dat voorkomen.

Mass Effect daagt gamers uit uren te besteden aan het karakter van hun virtuele alter ego. Zorgvuldig moet deze kosmonautkrijger relaties aanknopen, het respect van de ander verdienen, zijn ondergeschikte motiveren, zijn meerdere masseren. De keuzes die een gamer daarin maakt hebben consequenties voor het verloop op het plot en de afloop van het spel. Niets wordt ze op een gouden schaaltje aangereikt. Amoureus ingestelde gamers kunnen nog een stap verder gaan, en trachten het hart van hun gepixeleerde partner te veroveren - met als ultieme beloning een vrijpartij, met veel vaseline op de lens en de edele delen onder de vouw.

Sodom en Gomorra

Niettemin was daarmee een virtueel Sodom en Gomorra geschapen in de ogen van Fox News Channel, een hysterisch conservatieve tv-zender die voor een kwart van de volwassen Amerikanen als hun enige nieuwsbron geldt. Fox trok in 2007 fel van leer tegen de game, dat 'volledige, digitale seks' zou vertonen en 'zichtbare seksuele handelingen'. Een psychologe die in de uitzending aan het woord kwam moest later toegeven dat de zender had zitten liegen.

Misschien werd de verontwaardiging van Fox wel gewekt omdat het hoofdpersonage, commandant Shepard, een man of vrouw kon zijn en ook relaties kon aanknopen met een avatar van een ander (buitenaards) ras, of erger nog, van hetzelfde geslacht. Elders, in Singapore, werd Mass Effect 2 vanwege de lesbische scènes in de ban gedaan. Pas toen op het spel de regels van de filmkeuring werden toegepast, konden de Singaporezen onbevreesd genieten van het minnespel tussen twee vrouwen, waarvan eentje naar wens met een blauwe huid.

Het aantal games voor volwassenen met openlijke seksscènes is nog steeds op de vingers van een hand te tellen, de grove, fantasieloze titels in de pornografische niche niet meegerekend. Sommige gamers lossen het tekort op door nude patches te downloaden, stukjes bijspijkersoftware waardoor figuurtjes in World of Warcraft, Skyrim, Assassin's Creed en zelfs de muzieksimulator Guitar Hero 3 opeens deels ontkleed of geheel naakt rondstruinen. Online bestaat er een levendige gemeenschap van programmeurs die de 14-jarige in zich hartstochtelijk koesteren.

...en wat je ermee kunt

Hoe ziet een consument of een game geschikt is?

PEGI gebruikt pictogrammen die in een oogwenk duidelijk maken voor welke leeftijdsgroep een game geschikt is bevonden: vanaf 3, 7, 12, 16 en 18 jaar. PEGI erkent dat het onderscheid soms moeilijk te maken is. Een 16+ en een 18+-spel kunnen allebei geweld laten zien 'dat men in het werkelijk leven kan verwachten'. Bij 18+titels is sprake van 'grof geweld'. Dat is een subjectief begrip, maar handelt volgens PEGI om 'geweld dat de kijker een gevoel van walging kan geven'.

Op een game staan ook symbolische pictogrammen die iets zeggen over de inhoud. Een tekstballon met cartoonverwensing betekent dat een spel scheldwoorden of beledigend taalgebruik bevat. Het logo met een zwart figuur tussen twee witte wijst op uitingen van discriminatie. Een vierkantje met injectiespuit? Dan toont het spel drugs- of alcoholgebruik. Een spin wijst op elementen die jonge kinderen schrik kunnen aanjagen. Het pictogram met twee dobbelstenen waarschuwt voor het aanmoedigen van casino- en gokspellen. Een gebalde vuist spreekt vanzelf, het logo met de seksesymbolen wijst op seks of seksuele toespelingen. Het onlinesymbool vertelt ouders dat een game via internet is te spelen: daar dreigen gevaren waarop de makers geen invloed hebben.

Hoe voorkom je dat een kind een 'fout' spel speelt? Op de Wii U, PlayStation, Xbox, DS en Windows-pc's zijn instellingen te vinden voor 'ouderlijk toezicht'. Winkels mogen volgens de wet geen games verkopen of verhuren aan kinderen die jonger zijn dan de leeftijdgrens van een spel. Op overtreding van dat verbod staat een maximumboete van 135 duizend euro. Sinds maart is Google begonnen een PEGI-classificatie te vermelden bij apps in zijn Play-webwinkel. Apple hanteert zijn eigen richtlijnen, Microsoft laat de leeftijdsgrens over aan het land van herkomst van een Windows-app.

Maar Mass Effect heeft navolging gekregen, in een rollenspel als Dragon Age bijvoorbeeld, en in The Witcher. Het derde avontuur rond Geralt opent binnen vijftien seconden met een filmische scène waarin de camera langs het lichaam van een vrouw glijdt, terwijl ze net opstaat uit het bed waarin ze net met de monsterjager heeft gevreeën. Er volgt wat postcoïtaal geflirt, wat zoete woorden en zuchten en dan spoelt de game verder door de tijd. Opeens zien we een getergde Geralt op zoek naar een geliefde die blijkt te zijn ontvoerd. De seksscène dient een doel, zegt gameontwerper Damien Monhier van CD Projekt Red. Hij motiveert de speler om zich met heel zijn hart in dit avontuur te storten.

Het helpt dat de voortschrijdende techniek digitale personages steeds levendiger weet te maken. Luke Plunkett, een vooraanstaande Amerikaanse gamejournalist, schreef vorig jaar mei dat hij geheel gegrepen was door een romantische interlude in Wolfenstein, een game die zich afspeelt in een wereld waarin de nazi's de oorlog hebben gewonnen en met robots de rest van de mensheid onderdrukken.

'Ik ben onder de indruk van dit tafereel', schrijft Plukett op de website Kotaku, 'omdat in tegenstelling tot vrijwel elke andere kusscène in de gamegeschiedenis het ook werkelijk lijkt alsof twee mensen zoenen, in plaats van twee brievenbussen die tegen elkaar kletsen.' Levensechte erotiek in games - heeft het Derde Rijk toch nog iets moois voortgebracht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden