Geachte heer Darwin, Liesbeth Sterck

Op verzoek van de Volkskrant wenden briefschrijvers zich tot Charles Darwin. Zie ook brievenaandarwin.volkskrantblog.nl Deze week: Liesbeth Sterck, primatoloog in Utrecht..

Apen leiden doorgaans een idyllisch bestaan; hun dagen zijn gevuld met eten, vlooien en rusten, af en toe onderbroken door conflicten die al snel gesust worden. Soms echter slaat de vlam in de pan en zet een jonge volwassen man het oude alfa-mannetje af, wat met veel agressie gepaard kan gaan. Na het verslaan van zijn voorganger jaagt hij achter vrouwen met baby’s aan.

Als hij hun baby’s te pakken krijgt, bijt hij ze dood. De vrouwtjes laten dit niet zomaar gebeuren, ze rennen weg en verdedigen hun kind. Het mannetje heeft echter maar een paar seconden nodig voor zijn beet, waarna zijn relatie met het vrouwtje verbetert en de rust weerkeert.

Heer Darwin, kan uw theorie ook infanticide bij apenmannetjes verklaren?

Ook gedrag is onderhevig aan natuurlijke selectie. Er kwamen in de loop van de tijd evolutionaire verklaringen van gedrag, die u echter een slechte naam hebben bezorgd. Sociaal darwinisme beargumenteert dat elk geëvolueerd gedrag ‘natuurlijk’ is en dus ‘goed’, en daarmee moreel te verdedigen. Dit gaat echter voorbij aan een cruciaal punt in de evolutie: het selectief voordeel van de een kan ten koste gaan van een ander. Kan infanticide tot het natuurlijke gedragsrepertoire horen? En is er een evolutionaire verklaring voor?

Heer Darwin, bij alle soorten die door seks nakomelingen krijgen, concurreren seksegenoten om toegang tot de andere sekse. U veronderstelde dat deze seksuele selectie de verschillen tussen mannetjes en vrouwtjes verklaart. Hierbij concurreren mannetjes doorgaans om toegang tot vrouwtjes, en daarom hebben mannetjes vaak grotere wapens dan vrouwtjes, zoals geweien en hoektanden.

Sarah Hrdy veronderstelde dat seksuele selectie ook infanticide bij apen kon verklaren, een theorie die indertijd flink wat wetenschappelijk stof deed opwaaien. Haar idee was dat infanticidale mannetjes meer nakomelingen konden krijgen dan mannetjes die geen baby’s doodden. Alternatieve verklaringen hielden geen stand, en na jaren van debat en nieuwe gegevens is de consensus dat infanticide seksueel geselecteerd is: mannetjes hebben er een reproductief voordeel bij.

Apenvrouwtjes krijgen weinig kinderen in hun leven: doorgaans wordt er één baby geboren, die een lange zoogtijd heeft. Het zogen werkt als een anticonceptiemiddel, waardoor vrouwtjes niet opnieuw zwanger kunnen worden en ze hun energie kunnen richten op de baby, totdat deze zelfstandig is. De periode tussen twee geboorten is dan ook lang: bij chimpansees is dit zelfs vier jaar. Als een kind voortijdig doodgaat, wordt een vrouwtje weer vruchtbaar en kan ze snel weer zwanger worden, wat natuurlijk voordelig is.

Infanticidale mannetjes maken hiervan misbruik: door een kind te doden is het vrouwtje sneller vruchtbaar, waardoor het mannetje zo snel mogelijk voor zijn eigen nageslacht kan zorgen. Ook voor vrouwtjes is flexibiliteit in het krijgen van kinderen van groot belang: anders zou ze vaak een te lang geboorte-interval hebben.

Het is duidelijk dat een infanticidaal mannetje meer nakomelingen krijgt dan de man die niet zo is, waarmee infanticide evolutionair verklaard kan worden. Heeft een vrouwtje hier alleen maar nadelen bij of zijn er voor haar ook voordelen? Indirect heeft ze misschien wel voordelen, als haar zonen dezelfde infanticidale eigenschap hebben en daardoor relatief veel kinderen krijgen. Maar het is ook erg nadelig: ze heeft al veel geïnvesteerd in haar huidige kind, en diens dood is een groot verlies. Vrouwtjes verweren zich dan ook en verdedigen niet alleen hun kind, maar passen ook andere trucs toe.

Zo paren vrouwtjes terwijl ze al zwanger zijn. Hierdoor geven ze het mannetje een vaderschapsillusie. Ze kunnen ook met meerdere mannetjes paren, waardoor alle mannen een vaderschapskans hebben en het kind ongemoeid laten vanwege de kans dat het hun eigen kind is.

Infanticide, voordelig voor enkelen, is dus voor andere soortgenoten nadelig.

Ondanks de nadelen voor de meeste individuen levert infanticide sommige dieren in korte tijd zoveel voordeel op, dat het toch geselecteerd kan worden. Dit is de kracht en gruwelijke schoonheid van evolutie: ondanks de tegenwerking van velen kan een vervelend en egoïstisch gedrag bevoordeeld worden. Heer Darwin, de uitkomst van evolutie is dus niet altijd rechtvaardig of ethisch verantwoord volgens onze normen, maar dat had u wellicht ook al gedacht.

Hoogachtend,

Liesbeth Sterck

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden