Gaat het grafisch scherm verdwijnen?

Gebruikersinterface

We gaan steeds vaker tegen apparaten praten. Het grafische scherm heeft zijn beste tijd gehad.

Xerox Star 8010 uit 1981: eerste commerciële grafische interface.

'Hey, speel eens wat goede liedjes van Nickleback.' 'Sorry Mark, ik ben bang dat dat niet gaat lukken. Er bestaan geen goede songs van Nickleback.'

Deze korte dialoog vond onlangs plaats tussen Facebook-oprichter Mark Zuckerberg en zijn persoonlijke huisassistent Jarvis. Jarvis is geen levende persoon, maar een slimme computer die zijn baasje steeds beter leert kennen en via spraak communiceert. Een flauwe grap misschien van Zuckerberg (de band Nickleback is al jarenlang bron van spot op internet), maar het geeft wel aan waar het naartoe gaat. Bediening van muziek of video, thuisbeveiliging, het volgen van nieuws of het opvragen van het weer; al deze zaken zullen in toenemende mate via een spraakinterface plaatsvinden.

Siri

Sterker nog: het gebeurt nu al. Wie een iPhone heeft, zal ongetwijfeld Siri kennen, Apples spraakassistent. In plaats van het swipen door de aanwezige apps, kan de gebruiker gewoon iets tegen Siri zeggen. Bijvoorbeeld: 'Ik wil een taxi.' Waarop Siri in dit geval antwoordt: 'Oké, je wilt dus Uber gebruiken?' Siri voegt zich naar de persoonlijke omstandigheden van de gebruiker en weet dat de persoon vaak Uber gebruikt.

Andere grote namen als Amazon en Google werken op vergelijkbare manieren. Spraakinvoer gaat hierbij hand in hand met kunstmatige intelligentie, die ervoor zorgt dat het systeem zelflerend is en zich dus aanpast aan de individuele behoeften. Dit laatste (de AI) maakt de spraakinterfaces bijzonder complex en kostbaar. De bekende grote namen (zoals Google, Apple, Microsoft, Facebook en Amazon) lopen hier voorop. Alleen zij kunnen zich de grote investeringen veroorloven.

Een nieuw strijdtoneel is de huiskamer. Momenteel doet Amazon daar de beste zaken met zijn digitale assistent Echo, die aangedreven wordt door Alexa. Het is een cilindervormige box die samenwerkt met allerlei andere apparaten en diensten. Google heeft met zijn Home dezelfde ambitie. Beide systemen zijn overigens nog niet in Nederland beschikbaar. Een Nederlandse uitvoering maken heeft heel wat meer voeten in aarde dan simpelweg een grafische interface vertalen.

Privacy

Het is niet alleen maar feest met spraak. Met de komst van apparaten als Echo op de keukentafel treden vanzelfsprekend ook privacyzorgen op. Worden we niet constant afgeluisterd? Deze vraag is minder paranoïde dat zij op het eerste gezicht lijkt. Onlangs werd bekend dat Alexa van Amazon per abuis opnam hoe een man uit Arkansas een collega vermoordde. De politie wil deze thuisopname hebben als bewijsmateriaal. Iets wat Amazon weigert, tot vreugde van privacyvoorvechters.

Wie een iPhone heeft, zal ongetwijfeld Siri kennen. Beeld AFP

Simpele taken

Intussen wist Amazon alleen al afgelopen Kerst negen keer zo veel spraakproducten te verkopen als in heel 2015. De Echo (en de kleinere Echo Dot) was zelfs enige tijd uitverkocht. Marktonderzoeksbureau Gartner verwacht de komende jaren een veel verdere groei van spraakbediening, zowel via het mobieltje als op allerlei apparaten in huis. In de VS gebruikt nu al ruim de helft van alle bezitters van een mobiele telefoon op regelmatige basis (de afgelopen drie maanden) Siri. Bij het op Android-mobieltjes aanwezige Google Assistant (vroeger Now genoemd) is dat iets minder dan de helft. Het bureau denkt dat over twee jaar 20 procent van alle interacties op het mobieltje via spraak zal gaan.

Nu gaat het vaak nog om simpele taken, maar dat zal snel veranderen. Het onderzoeksbureau noemt een taak als het verrichten van een transactie op basis van het verleden, heden en voorspelde toekomst. Een andere reden voor de voorspelde groei is de toename van zakelijke toepassing plus het simpele feit dat spraaktechnologie in verreweg de meeste talen nog beschikbaar moet komen. Gartner verwacht dat de meerderheid van de vele miljarden apparaten (mobieltjes, horloges, huishoudelijk apparatuur et cetera) in 2020 geheel via spraak zal zijn te bedienen.

Grafische interface

Hoewel er in de jaren ervoor ook al mee werd geëxperimenteerd, kwam de grafische interface (GUI, Graphical User Interface) in de jaren tachtig op. Een belangrijk moment was de introductie van de Apple Macintosh in 1984. Computers werden ineens een stuk gebruiksvriendelijker: het klikken op een plaatje op het scherm was voldoende om een taak te starten. Daarvoor werden computer nog via commando's bediend. Windows 95 van Microsoft maakte daarna dat iedereen gewend raakte aan de grafische interface. Een volgende mijlpaal vond plaats in 2007: de geboorte van de iPhone. De jaren daarna werd het aanraakscherm van de mobiele telefoon de meestgebruikte manier om een apparaat te bedienen.

Een advertentie van Steve Jobs met de Apple Macintosh 128K uit 1984. Beeld Apple

Hybride interfaces

Toch betekent dit alles niet dat schermen helemaal zullen verdwijnen, zegt chatbot-expert Alper Cugun. De ontwikkelaar, die onlangs het boek Designing Conversational Interfaces schreef, ziet bij zijn klanten steeds meer vraag naar spraaktoepassingen. 'Sinds de jaren tachtig is er niet zo gek veel veranderd. We werken nog steeds met knoppen en schermen. Ook op mobieltjes. Maar het loopt nu echt op zijn laatste benen.'

Cugun voorspelt vooral hybride interfaces: combinaties van een scherm met bijvoorbeeld beweging, spraak of een slimme interpretatie van een apparaat van de omgeving.

Veel slimme apparaten zullen dan ook helemaal geen scherm meer hebben. Nu al kun je je mobiele scherm prima vervangen door een combinatie van AirPods en een Apple Watch. Dat werkt prima op een fiets, maar niet iedereen zal in alle omstandigheden (denk aan stilteruimtes of het Concertgebouw) tegen zijn telefoon willen praten. Dat is precies de reden dat Google in een volgende versie van zijn nu nog spraakgedreven assistent voor mobieltjes ook een knop zal opnemen voor klassieke tekstinvoer. Een andere denkrichting is invoer via liplezen. Ook hier worden de laatste tijd grote stappen gezet door Google.

Niet perfect

Los van de behoeften van de gebruiker: spraak werkt nog lang niet perfect. Daarom stellen Amazon, Microsoft en Google hun spraaktechnologie beschikbaar aan derde partijen. Alleen op die manier, door ze te voeden met zoveel mogelijk data, worden ze beter. Intussen wordt al over de volgende stap nagedacht: apparaten bedienen via gedachten. Neurowetenschapper Justin Sanchez verwacht dat we over een jaar of dertig apparaten zullen aansturen met onze gedachten.

Science fiction? Facebooks Mark Zuckerberg droomt van een sociaal netwerk waarin gebruikers communiceren via het lezen van elkaars gedachten. De eerste neurowetenschappers worden al ingehuurd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.