Frictie is weg, uitstel van de baan: vanaf mei 2019 heeft de wereld een nieuwe kilogram

Mei 2019 blijft de maand waarin de wereld een nieuwe kilogram krijgt. Dat is na intensieve discussies het voorstel van experts die zich deze week bogen over een nieuwe internationale definitie van de kilogram. Die zal dan niet meer afhangen van een 120 jaar oud standaardgewicht in Parijs, maar op een echte natuurconstante.

De standaardkilo uit ParijsBeeld afp

Daarbij dreigde deze zomer een kink in de kabel te komen, door onenigheid tussen de diverse laboratoria die die constante moesten meten. Op 1 juli leverden tien labs waarden voor die zogeheten constante van Planck in (symbool h), waarvan er vijf voldoende nauwkeurig zijn om mee te tellen voor de nieuwe kilo. Maar één van die waarden, van het Duitse meetinstituut in Braunschweig, bleek relatief ver van de overige metingen af te liggen. Dat maakt het vaststellen van de standaardwaarde voor h lastig.

Sommige experts stelden daarom voor om de labs meer tijd te geven en pas over drie jaar eventuele besluiten te nemen. Dat plan is nu van tafel, zegt mr. Gert Rietvelt van het Van Swindenlab in Delft, het Nederlandse instituut dat hier de eenheden bewaakt, van meters tot seconden.

Rietveld: 'In de discussies deze week werd nog eens duidelijk hoe weinig een verbeterde Duitse schatting in feite zal uitmaken voor de uiteindelijke definitie van de kilo. Het advies is derhalve: het is niet ideaal, maar we gaan door.' De adviesgroep die deze week in Parijs over de kwestie beraadslaagde, kwam vooral tot zijn besluit omdat de betrokken labs de neiging hebben nu nauwkeurigheid te overschatten. Door de meetfouten wat ruimer te definiëren komen de gemeten waarden van de constante van Planck wel binnen de marges overeen.

Watt-balans

De nieuwe waarde van de constante h is van belang omdat daarmee via een ingenieuze stroommeting in een elektromagnetische weegschaal een exacte kilogram kan worden afgewogen. Dat maakt de afhankelijkheid van fysieke gewichten kleiner.

Opmerkelijk is dat de labs die de laatste jaren al met zo'n Watt-balans werkten ongeveer gelijke waarden voor h vonden. De afwijkende Duitse waarde, 70 miljardste groter dan de rest, kwam uit een experiment met bollen zuiver silicium, waarin het aantal atomen letterlijk wordt geteld.

Rietveld denkt dat de belangrijkste hobbels naar een nieuwe SI-definitie van de kilogram nu wel genomen zijn. 'Ik vermoed dat de discussies nog wel even doorgaan, maar dat de onenigheid zal worden gladgestreken tot de handtekeningen zijn gezet.'

Komende maand zal het advies worden verwerkt tot een advies aan de landen die deelnemen aan het zogeheten Systeme International de Poids et Mésures, dat de meeteenheden in de wereld vastlegt. De landen komen in november 2018 bijeen om het nieuwe SI-systeem officieel te bekrachtigen. Dat treedt dan in mei 2019 echt in werking, zo is de afspraak.

In Parijs is ook besloten dat de standaardmassa's die daar in een kluis in Sèvres worden bewaard, gewoon behouden blijven, voor het geval de betrokken laboratoria iets overkomt. Voor de Nederlandse kilogram, hier bewaakt door Rietvelds VSL in Delft, verandert er hoe dan ook niet veel. Nederland zal geen peperdure eigen Watt-balans bouwen, maar die in Parijs of eventueel Canada of de VS gebruiken om Nederlandse standaardkilogram-gewichten te ijken en controleren. Daarmee worden weegschalen in de industrie en laboratoria dan geijkt en van certificaten voorzien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden