Freud op een houten kubus

Zijn kunst en wetenschap nog met elkaar te verenigen in één en hetzelfde wereldbeeld, zoals vroeger? Een tentoonstelling in Eindhoven probeert twee werelden bij elkaar te brengen....

Vorige week had zich een groepje kunstenaars verzameld in De Balie, politiekcultureel centrum in Amsterdam. Ze waren boos. Eén van hen, Steve Kurtz, leider van het vijfkoppige Amerikaanse collectief Critical Art Ensemble, was aangeklaagd in de VS omdat hij een thuislaboratorium met bacteriekoloniën in bezit had. Eerst werd hij beschuldigd van terrorisme, maar toen de bacteriën onschuldig bleken, werd de aanklacht veranderd in 'onrechtmatig bezit': nog steeds goed voor maximaal 20 jaar cel.

Maar dat was niet de échte aanklacht, zei een lid van CAE in De Balie. Het probleem zit dieper. Kurtz was bestraft omdat hij als kunstenaar wetenschappertje was gaan spelen. Hij was de traditionele grens overgestapt en werd daarmee bedreigend voor de orde, volgens CAE. 'Want de huidige wetenschap dient de belangen van het leger en het grootkapitaal. Ze is niet autonoom en kritisch.' En ook de kunst heeft elke kritische visie verloren en is daarmee onschadelijk geworden: 'Kunstenaars snakken slechts naar geld en roem in het galeriecircuit.'

Zeker, zowel de taal als de kunst van CAE - performances om de gevaren van de biotechnologie aan te tonen - zijn op tergende wijze doorspekt met jargon. Maar wat betreft de ver van elkaar weggedreven werelden hebben ze gelijk. En hoewel CAE zichzelf graag ziet als pionier, passen ze met hun oproep het anders te doen prima in een ontwikkeling van de laatste jaren, waarin juist gezocht wordt die grenzen te overschrijden.

Er heerst nostalgie naar de tijd dat er nog Academies voor Kunsten én Wetenschappen waren. De tijd dat kunstenaars en wetenschappers, verbonden door een gedeelde natuurvisie, er gezamenlijk op uittrokken om de wereld te rangschikken en te verklaren.

Koeien Dat is op verschillende niveaus te zien. Heel letterlijk, zoals bij BritArt-icoon Damien Hirst. Die verwijst met zijn opgezette haai, doorgesneden koeien en kabinetkasten met schelpen en anatomische modellen, direct naar de natuurlijke historie.

Maar het zijn vooral de nieuwe ontwikkelingen in de genetica die de kunstwereld prikkelen: nieuwe definities van wat een mens tot mens maakt, nieuwe ethische grenzen die kunstenaar-onderzoekers er toe brengen de wetenschappelijke methoden 'aan de kaak te stellen'. Zoals CAE en Eduardo Kac dat doen - de man die het genetisch gemanipuleerde 'fluorescerende' konijn Alba tot 'sociaal-geengageerd' kunstwerk verhief.

Andersom blijkt er ook wat te halen: wetenschappelijke instituten als Wellcome en Calltech schakelen kunstenaars in, net als onlangs de UvA, die een heus Arts and Genomics Center opende. Dit lonken naar de kunst zal echter vooral een gevolg zijn van het maatschappelijke onbegrip dat genetici ontmoeten. De kunstenaars mogen genetisch onderzoek inzichtelijk maken voor het publiek. Vaak levert deze 'visualisatie van wetenschap' nogal braaf, illustrerend werk op.

Eén van de spaarzame initiatieven die niet alleen kunst en wetenschap aan elkaar laat snuffelen, maar die ook nog eens in Nederland te zien is, is de tentoonstelling Science + Fiction aan de Technische Universiteit Eindhoven. Het is een ambitieuze reizende Duitse productie, die kunst en wetenschap wil presenteren als 'twee gelijkwaardige modellen om de werkelijkheid te onderzoeken'. Met impliciet het zalvende doel dat ze ook nog wel wat aan elkaar kunnen hebben: het persbericht spreekt zelfs van een 'innige band tussen kunst en wetenschap'.

Om haar urgentie gelijk maar neer te zetten, opent Science + Fiction met de tragiek van de ivoren toren, verbeeld in de kunstinstallatie Good morning Dr. Mad: een witte schacht met aan twee kanten een videoscherm, waarin het verhaal wordt verteld van een eenzame wetenschapper die als enige gesprekspartner een door hem voortgebracht 'monster' heeft.

Frankenstein Het is de karikatuur die we kennen uit de Frankensteinfilms: de wetenschapper is van de werkelijkheid afgedreven en overal toe in staat. Evengoed had er echter een kunstenaar kunnen zitten. Ook van hem bestaat immers het beeld van een moeizaam mompelende egotripper; groots in zijn dromen, maar nutteloos erbuiten.

Science + Fiction zal met alle karikaturen afrekenen, zo moet je wel denken door de opzet die de curatoren Stefan Iglhaut en Thomas Spring bedachten. Het begon al in 2003 met gesprekken tussen wetenschappers en kunstenaars en een heus symposium waar zelfs Gunther von Hagen aan meedeed, omstreden om zijn echte anatomische ontledingen als artistieke performances. En er verschenen maar liefst twee publicaties, met een heel blik prof. dr.'s, schrijvend in een jargon dat naar adem doet snakken. De noodzakelijke beperking leverde drie expositiethema's op, waarbij toch nog de hele wereld betrokken kon worden: nanotechnologie, hersenonderzoek en globale cultuur.

Ambitieus, ja, maar een tentoonstelling moet het natuurlijk van haar objecten hebben, en dan wordt het opeens problematisch. Niet zozeer om de 'culturele iconen' die de drie thema's mogen aankleden, een nogal mooi ogende mengeling van min of meer bekende historische objecten die de voortgang van, maar ook de angst voor natuurkundig en antropologisch onderzoek tonen.

Zo zie je een plastic ruimtevaartmodel uit de SF-film Innerspace (1987), een koran, een vroege druk van een boek van de anatoom Vasalius, een pot hersenen en, om het verschil tussen 'feiten en kunst' te laten zien, een batterij tv's met aan de ene kant nieuwszenders en aan de andere kant documentaires over hiphop.

Maar het zijn vooral de drie speciaal ontwikkelde kunstwerken die verbazen. Het werk Nanoscape van Christa Sommerer en Laurent Mignonneau over nanotechnologie is dan nog gewoon braaf, in het dienende 'visualisatie-genre'. Het is een grote kubus waar je in kunt, met binnenin een groot magnetisch tafelblad waar je je hand in een ring boven kan houden. Je voelt de weerstand, en zo moet 'tastbaar worden gemaakt' dat de nanowereld zich afspeelt op een gebied dat niet meer zichtbaar is. Nee, kunst kan je dit niet noemen, eerder 'publieksvriendelijke wetenschap'.

Ook de antropologie-afdeling lijkt eerst vooral grappig. De Expedition Van van Christoph Keller refereert aan antropologisch onderzoek uit de jaren zestig en zeventig. Een busje met open schuifdeur, waar gezellig een campingtafel voor staat met films over 'vreemde culturen'.

Maar het doel van Keller blijkt al snel een stuk minder vlot: de buitenkant van het busje is spiegelend, om aan te geven dat er van communicatie bij dit onderzoek allerminst sprake was: het onderzoeksobject kan alleen zichzelf gereflecteerd zien, de onderzoekers verschuilen zich.

Breinpaviljoen Deze kunstenaar heeft duidelijk weinig op met wetenschappelijke methoden. En Keller is niet de enige. Joep van Lieshout heeft zich op hersenonderzoek gestort en ontwierp het Brain Pavilion. Een metershoge houten kubus, met van buiten tientallen afbeeldingen en verwijzingen naar wetenschappede visies op de mens, van Freud tot MRI. En binnenin, als een onherroepelijke tegenpool, zet Van Lieshout de afbeeldingen van zijn 'eigen werkelijkheid' neer. Het zijn Van Lieshouts bekende obsessies: de zelfvoorzienende burger, seks, geweld, mobiele huizen.

'Hier staat de objectieve wereld van de wetenschap tegenover de subjectieve wereld van de kunst', heet het vrolijk op deze tentoonstelling. Maar er is meer aan de hand. Brain Pavilion is een helder beeld, waarmee Van Lieshout precies ondergraaft wat de makers dachten dat zij aan het aantonen waren. Van Lieshout lijkt niets te hebben met de mensvisie die de wetenschap hem voorhoudt: die is afgedreven van zijn eigen vragen.

Van een 'innige band tussen kunst en wetenschap' is er in Eindhoven dus geen sprake. Sterker nog: de enige kunstenaars die een statement durven maken, keren zich van de wetenschap af. Hadden de makers dat anders willen zien, dan hadden ze minder veilig moeten kiezen en een greep kunnen doen uit het groeiende aanbod kunstenaars die zich nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen toeëigenen, maar dan wel om een alternatieve visie te ontwikkelen.

'De kunst is subjectief, de wetenschap objectief', zoals hier wordt gezegd, is op zijn minst een ouderwetse constatering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden