Filosoof Bruno Latour: 'We moeten ons leven veranderen, de aarde kan onze last niet meer dragen'

We spraken de filosoof over wetenschap, klimaat en migratie

We moeten ons leven veranderen, want de aarde kan onze last niet meer dragen. Zo luidt de onheilspellende boodschap van de Franse filosoof Bruno Latour. In zijn nieuwste boek verbindt hij klimaat, globalisering en migratie.

Bruno Latour Foto Bart Koetsier

Het klimaat is net zoiets als de sigaret, zegt de Franse filosoof Bruno Latour. Sceptici ontkennen de opwarming van de aarde zoals de tabaksindustrie in de jaren zestig bleef volhouden dat het wetenschappelijk bewijs voor de schadelijkheid van de sigaret niet was geleverd. 'Ze hoeven geen gelijk te krijgen, ze hoeven alleen twijfel te zaaien', zegt hij. 'Ze winnen niet omdat ze de wetenschap aan hun zijde hebben, want dat hebben ze niet. Maar ze winnen als ze een vorm van debat kunnen openen.'

Latour (70) ontvangt thuis in Parijs, in zijn klassieke appartement in de buurt van de Boulevard Saint-Germain. Een zacht middaglicht schijnt door de glas-in-loodramen. Latour is een van de beroemdste levende Franse filosofen, maar hij mist het pompeuze vertoon van eruditie dat Franse intellectuelen soms zo moeilijk verteerbaar maakt. Ironisch en laconiek formuleert hij zijn onheilspellende boodschap: we moeten ons leven veranderen, want de aarde kan onze last niet meer dragen.

In zijn nieuwe boek Oog in Oog met Gaia gebruikt Latour de controversiële Gaia-theorie, in de jaren zestig geformuleerd door de excentrieke Britse wetenschapper James Lovelock. Lovelock beschouwde de aarde als een organisme, de grillige en wraakzuchtige Gaia. Sinds de wetenschappelijke revolutie van de 17de eeuw beschouwde de mens de aarde als een object dat veroverd en geëxploiteerd kon worden. Door de klimaatcrisis en de uitroeiing van diersoorten komen we erachter hoe naïef deze gedachte was. De aarde speelt zelf mee, als een godin die terugslaat als ze getergd wordt.

Bruno Latour werd bekend door zijn wetenschapsfilosofie. In studies als Laboratory Life betoogde hij dat de absolute wetenschappelijke waarheid niet bestaat. Wetenschap is ook mensenwerk. Het gaat er niet alleen om wat waar is, maar ook om welke wetenschapper zijn waarheid het beste kan verkopen. Wie is het meest overtuigend, wie vindt machtige bondgenoten en kapitaalkrachtige geldschieters?

Foto Uitgeverij Octavo

Bruno Latour, Oog in oog met Gaia - Acht lezingen over het Nieuwe Klimaatregime.
Uitgeverij Octavo, 384 pagina’s, € 27,50.

Heeft uw werk niet bijgedragen aan de klimaatscepsis, omdat u de zekerheden van de wetenschap op losse schroeven heeft gezet?

'Nee, dat is echt een malle gedachte. In 2002 heb ik al geschreven over het mogelijke misbruik van mijn werk door klimaatontkenners. Mensen als ik hebben jaren gewerkt aan het bestuderen van de institutionele kant van de wetenschap, zodat we beter toegerust zijn om de wetenschap te begrijpen. Een feit is niet geïsoleerd van de sociale omgeving. Wetenschap is ook een sociale institutie en de klimaatwetenschap is een behoorlijk goede, met robuuste kennis. Ik ben zelf geen wetenschapper, maar ik vertrouw de klimaatwetenschappers, ook al vind ik hun ontdekkingen afschrikwekkend. De klimaatontkenners willen echter de absolute waarheid horen, een waarheid die boven de klimaatwetenschap staat. Maar zo'n absolute waarheid heeft niets met wetenschap te maken.'

Sceptici zeggen dat het klimaat een religie is, van linkse activisten die op zoek zijn naar nieuwe idealen, nu hun oude zijn uitgeput.

'Dat geloof ik niet. Hun ideeën zijn gebaseerd op wetenschap, niet op religie. De religieuze kant zit eerder bij rechts. In de Verenigde Staten is dat duidelijk. Religieuze klimaatontkenners zeggen: de verandering van het klimaat kan niet waar zijn, omdat God het verboden heeft. De mens is niet in staat de Schepping te transformeren.'

Volgens Latour heeft ook het seculiere klimaatscepticisme een religieuze dimensie. In de moderne tijd, vanaf de 17de eeuw, werd het hiernamaals verplaatst naar de aardse wereld. Er ontstond een groot vooruitgangsgeloof: dankzij de wetenschap en de rede zou de mens een paradijs op aarde kunnen creëren. 'Dat is geen religie in de zin van God, maar in de zin van entitlement. Je hebt recht op rijkdom, luxe, ontwikkeling, moderniteit. Als iemand je vertelt: er is een probleem, omdat de aarde dat niet meer aankan, zeg je: het moet verkeerd zijn. Het is vrijwillige onverschilligheid, omdat de opwarming van de aarde slecht nieuws is. Maar als iets afschuwelijk is, zeg je dan: ik ontken het of ik vind een manier om te overleven?'

De wetenschap beloofde eerst oneindige groei, maar zegt nu: stop, de mens wordt gedwongen de aarde te volgen.

'Daarom zie je nu overal een reactie. Veel mensen willen terug naar de oude natiestaat, omdat ze weten dat de droom van outer space, van oneindige toegang tot natuurlijke hulpbronnen voorbij is.'

Wat zoeken ze dan? Een zelfvoorzienende natiestaat die zijn eigen voedsel verbouwt?

'Ze zoeken identiteit. Maar dat is zinloos. Waarom zoeken de Polen naar hun identiteit? Ze zijn compleet Europees. Mensen raken in paniek. En als je in paniek raakt, zeg je: laten we teruggaan naar het fort. Fort Holland. Maar Holland is vanaf de eerste dag open en mondiaal geweest. Fort Engeland bestaat evenmin.'

Bruno Latour

Bruno Latour (70) is hoogleraar aan de prestigieuze politicologie-opleiding Sciences Po in Parijs. Hij komt uit een familie van wijnboeren in de Bourgogne en studeerde filosofie aan de universiteit van Tours. Hij ontwikkelde een grote belangstelling voor antropologie en deed veldwerk in Ivoorkust. Later paste hij de antropologische methode toe op de wetenschap. Hij bestudeerde de onderzoekers van het Salk Institute in Californië alsof zij leden van een inheemse stam waren. Zijn wetenschapsfilosofische werk maakte hem wereldberoemd.

Engeland is in elk geval nog een eiland.

'Maar een eiland dat zichzelf niet eens kan voeden. Het is een complete mythe, maar als het ideaal van groei niet meer geloofwaardig is, willen mensen hun oude natiestaat terug. Die hele beweging is in gang gezet door migratie. Migratie was acceptabel voor ons, in het Westen, toen we zelf overal naar toe trokken. En zelfs toen er mensen naar het Westen kwamen was dat acceptabel zolang er nog economische groei was. Maar nu die er niet meer is, zeggen veel mensen: laten we terugvallen op iets wat we kennen. Zo krijg je de Brexit, de verkiezing van Trump, alle populistische partijen.

'Dat is ook heel logisch. De sociaal-democraten beschuldigen de populisten ervan dat ze regressief zijn. Dat zijn ze ook, maar het populisme is een normale reactie op de ontwikkelingen die ik in mijn boek heb beschreven. De horizon van moderniteit en economische groei is verdwenen. Zolang links daar geen antwoord op heeft, zal het elke verkiezing blijven verliezen.'

In zijn nieuwste, nog niet in het Nederlands verschenen boek Où atterrir? ('Waar te landen?') probeert Latour een alternatief voor links uit te werken. Hij verbindt klimaat, globalisering en migratie met elkaar. Uiteindelijk draait het om de vraag: met wie willen we samenwonen in welk land? 'Alles wat ecologisch is, zal politiek worden. Je hebt land, voedsel, hulpbronnen. Hoe moet je die eerlijk over de aarde en over de mensen verdelen? Links is daar heel goed voor toegerust.'

Zal het antwoord van de burger niet zijn: we landen in ons eigen land en dat verdedigen we tegen buitenstaanders?

'Er wordt gesproken over 100 miljoen migranten die op drift zullen raken, soms zelfs over een miljard. Dat is niet leuk, en het is ingewikkeld om een oplossing voor dit probleem te vinden. Maar dit vraagstuk kan niet worden versimpeld tot een simpele keuze tussen totale openheid en jezelf opsluiten in een fort. Het fort zal omver worden geworpen.'

Hoe kun je een politiek van openheid propageren in een tijdperk dat wordt beheerst door het zoeken naar identiteit?

'In Europa hebben we geluk: we hebben Europa. We hebben de politieke en intellectuele hulpbronnen om een alternatief te bieden.'

Maar Europa is toch een deel van het probleem? Hoe meer Europa, hoe harder de Europeanen lijken te zoeken naar hun nationale identiteit.

'Het is niet noodzakelijkerwijs Europa als Europese Unie, maar ook Europa als patrie. Europa is waar we leven, het equivalent van het vaderland in de 19de en 20ste eeuw. We delen een verbijsterende schoonheid. Drie weken geleden was ik nog in Amsterdam. Wat een prachtig continent hebben we toch.'

Identificeren Europeanen zich genoeg met Europa om een Europese democratie te vestigen?

'Niet als je naar de peilingen kijkt. Maar als mensen zich realiseren dat de terugkeer naar de natiestaat geen goede oplossing is, zullen ze naar Europa kijken, als patrie.'

Oog in Oog met Gaia is de weerslag van de Gifford Lectures die Bruno Latour in 2015 in Edinburgh gaf, voordat Donald Trump tot president van de Verenigde Staten werd gekozen. De verkiezing van Trump bevestigt zijns inziens de stelling dat het klimaat dé geopolitieke kwestie van onze tijd is. Door het verlaten van het Verdrag van Parijs hebben de Verenigde Staten het idee van een gezamenlijke wereld verlaten. Dat is een politieke keuze. De Verenigde Staten willen doorgaan met het stoken van kolencentrales, zonder bemoeienis van anderen. Maar wie het klimaat serieus neemt, aanvaardt een vorm van internationaal gezag om de opwarming van de aarde te bestrijden. Dat was voor Trump en zijn medestanders niet acceptabel.

'Het beleid van Trump is gebaseerd op de aanname dat het klimaatprobleem niet bestaat. Trump negeert alle wetenschappelijke feiten. Er is nu een land dat zegt: mijn klimaat is niet jullie klimaat. Dat is nog nooit eerder gebeurd. Mensen zeiden altijd: er bestaan verschillende culturen. Nu wordt door Trump gezegd: er bestaan verschillende naturen. Als Westen delen we geen gemeenschappelijke wereld meer.'

U heeft lange tijd in de Verenigde Staten gewerkt. Had u dit ooit verwacht?

'Nee. Je hebt altijd mensen gehad die zich tegen Darwin verzetten, maar dat waren freaks. Nu is de ontkenning van de wetenschap de officiële lijn van de Amerikaanse regering. Dat is totaal nieuw. Ik herinner me maar een soortgelijk voorbeeld: de Zuid-Afrikaanse president Mbeki ontkende dat aids door een virus werd veroorzaakt, maar dat werd ook in Zuid-Afrika niet erg serieus genomen.

'De Verenigde Staten hebben verschrikkelijke presidenten gehad, zoals Reagan en Bush. Maar de horizon werd altijd bepaald door de wetenschap. Toch geloof ik dat het goed is dat Trump de Verklaring van Parijs heeft verlaten. Dat schept tenminste duidelijkheid. Hij zegt tegen alle anderen: vergeet het niet, de klimaatkwestie is dé geopolitieke kwestie van deze tijd.'

De Franse president Macron maakt er in elk geval een politieke kwestie van. Hij heeft zich tegen Trump gekeerd.

'Macron gaf onlangs een televisie-interview dat voor de helft over het klimaat ging. Dat vond ik heel opmerkelijk en bemoedigend.'

Maar hij zei: het klimaatbeleid is goed voor de economie, want er valt veel geld te verdienen aan de ecologische transitie. Daarmee zei hij in feite: we hoeven onze levensstijl niet te veranderen om de klimaatcrisis te overwinnen.

'Zelf denk ik dat het nodig is onze levensstijl wel te veranderen. Maar van een president kun je geen activisme verwachten. Ik denk dat elke bijdrage aan de oplossing van het klimaatprobleem goed is, van activisten, het bedrijfsleven, de wetenschap, de politiek. Macron heeft zich een paar centimeter in de goede richting bewogen.'

Bruno Latour, Oog in oog met Gaia - Acht lezingen over het Nieuwe Klimaatregime. Uitgeverij Octavo, 384 pagina's, € 27,50.

Meer over