INTERVIEW

F-side uit het jaar nul

Wie dacht dat hooligans een modern verschijnsel zijn, heeft het mis. Al in de Oudheid gingen supporters elkaar te lijf. Historicus Fik Meijer vertelt erover op de expositie over gladiatoren in Nijmegen.

Het amfitheater van Pompeii op een muurschildering uit de tweede helft van de 1ste eeuw. Beeld Rógvi N. Johansen, Department of Photo and media Moesgaard Museum, Aarhus

Op de tentoonstelling Gladiatoren, helden van het Colosseum in museum Het Valkhof in Nijmegen hangt een merkwaardig tafereel. Het is een muurschildering uit Pompeii uit de tweede helft van de 1ste eeuw. Te zien is het amfitheater van Pompeii met eetkraampjes eromheen.

In de arena wordt gestreden, waarschijnlijk door gladiatoren, mannen die vochten ter volksvermaak. Maar daarbuiten wordt ook volop gevochten door mannen die elkaar met wapens te lijf gaan. Het roept associaties op met een fenomeen dat wij in onze tijd maar al te goed kennen: supportersrellen.

En dat is ook precies wat het is, zegt historicus Fik Meijer, schrijver van het boek Gladiatoren, Volksvermaak in het Colosseum (Athenaeum, 2003). In het jaar 59 na Christus raakten toeschouwers uit Pompeii en het naburige Nuceria met elkaar slaags.

'Wat de aanleiding was, is onbekend. Gespeculeerd wordt dat groepen jongeren buiten de arena de gevechten wilden naspelen. Het begon betrekkelijk onschuldig met schelden, weten we uit de annalen van de grote Romeinse geschiedschrijver Tacitus. Daarna bekogelden ze elkaar met stenen en tot slot grepen ze naar de wapens.' De Pompeiianen, die in de meerderheid waren, wonnen. Een onbekend aantal mensen werd gedood, er vielen talloze ernstig gewonden.

De tentoonstelling Gladiatoren, Helden van het Colosseum is te zien van 1/10 t/m 5/3.

Het moet in die tijd nogal een impact hebben gehad, zegt Meijer. Dat bewijst niet alleen deze schildering, die niet lang na de rellen moet zijn gemaakt (Pompeii werd in 79 onder as bedolven na een uitbraak van de Vesuvius). Maar ook het feit dat Tacitus er melding van maakte.

'Tacitus schreef alleen over keizers en grote politieke gebeurtenissen. Dat hij het de moeite vond om melding te maken van supportersrellen in een provinciestadje is opvallend.' De gevolgen waren groot. Op last van de keizer werd het amfitheater van Pompeii tien jaar gesloten.

Stadion Nijmegen-Oost

Dat een tentoonstelling over gladiatoren in Nijmegen wordt gehouden is historisch verantwoord. In wat tegenwoordig Nijmegen-Oost is, zijn restanten gevonden van een amfitheater uit de 2de eeuw na Christus bij de toenmalige Romeinse legerplaats van het Tiende Legioen. Het is het enige amfitheater in Nederland (voor zover bekend) en werd tot in de 3de eeuw gebruikt, ook voor gladiatorengevechten. In het 94 bij 82 meter grote stadion was plaats voor twaalfduizend toeschouwers. Van het amfitheater is nu niets meer te zien, behalve wat stenen in de bestrating die de contouren van het theater aangeven.

Was hooliganisme een bekend fenomeen in de Romeinse tijd?

'Ja. Maar het gekke is: niet of nauwelijks bij gladiatorengevechten. Dat maakt deze muurschildering ook zo bijzonder.'

Bij gladiatorengevechten vielen doden. Juist daar zou je rellen verwachten.

'Toch is dat niet zo. Wat ik denk is dat bij gladiatorengevechten het geweld werd gekanaliseerd in de arena. Vergelijk het met boks- of K1-wedstrijden van nu. Daar wordt in de ring ook gevochten, maar daarbuiten is het rustiger dan bij een modale voetbalwedstrijd.

'Wat een groot verschil is: gladiatoren waren individuele vechters, wagenrenners kwamen in teams tegen elkaar uit. Vergelijk het met Dafne Schippers. Die maakt ook minder nationale gevoelens los dan het Nederlands elftal. Ze gingen ook niet zo lang mee. Een gladiator had een kans van één op zes om te sterven als hij aan een gevecht begon. Een gladiator hield het gemiddeld drie tot vier jaar vol en leverde zeven tot acht gevechten. Dat is te weinig om je als supporter mee te identificeren.'

'Op de tentoonstelling hebben we vijf helmen uit Pompeii en twee fragmenten van helmen die in de regio zijn gevonden.' Beeld Rógvi N. Johansen

Met wagenrennen was dat anders?

'Wagenrenners waren vrij man. In Rome had je het rode, het groene, het blauwe en het witte team. De toeschouwers zaten in vakken bij elkaar op de tribune. Rellen tussen verschillende kampen waren schering en inslag.'

'De beroemdste supportersrellen uit de Oudheid waren die van 529 in Constantinopel. Supporters van de blauwen en de groenen gingen met elkaar op de vuist. De rellen duurden twee weken. Kerken en badhuizen werden in brand gestoken. Op een gegeven moment was de keizer het beu en stuurde het leger erop af. Er vielen 30 duizend doden.'

160 stukken

Voor de tentoonstelling in Museum Het Valkhof zijn 160 stukken bij elkaar gebracht uit 17 Italiaanse en 9 Noord-Europese musea: beelden, reliëfs, helmen, wapens, scheenplaten, ornamenten. Annelies Koster, hoofd Gelders Archeologisch Centrum en mede- samensteller van de tentoonstelling, licht drie topstukken toe.

Gladiatoren werden opgeleid en getraind in speciale scholen. Hadden die niet hun eigen supporters?

'Zo werkte dat niet. In Rome bijvoorbeeld kwamen gladiatoren allemaal uit dezelfde school naast het Colosseum. Die vochten tegen elkaar. Kampen van scholen had je niet. Vergeet niet: gladiatoren waren slaven, het laagste van het laagste. Er werd op ze neergekeken. Veel Romeinen hadden zelf een ellendig leven. In de arena konden ze zich even beter voelen dan de slaven in de arena.'

Gladiatoren werden toch ook als helden vereerd. Te vergelijken met de Ronaldo's of Messi's van onze tijd?

'Zeker, gladiatoren waren sekssymbolen, er waren vrouwen die verliefd op ze werden. Daarom zaten vrouwen bij gladiatorengevechten ook op de hoogste rang, het verst van de arena verwijderd. Maar de vergelijking gaat niet op. Ronaldo kan met zijn miljoenen doen wat hij wil, een gladiator werd 's avonds vastgeketend in zijn cel. Er waren uitzonderingen, zoals Asteropaeus, die 107 overwinningen op zijn naam had. Wie veel gevechten won, kon zich vrijkopen en voor geld gaan vechten. '

Gladiatorengevechten spreken meer tot onze verbeelding dan wagenrennen.

'Dat komt omdat bij gladiatorengevechten de dood komt kijken; dan zijn we meteen gefascineerd. Maar in het oude Rome waren wagenrennen veel populairder. In het Circus Maximus, waar wagenrennen werden verreden, pasten 150 duizend toeschouwers. In het Colosseum pasten er maar 50 duizend. Bij wagenrennen werd flink gegokt, dat had je bij gladiatorengevechten minder.

'De Romeinse tekst luidt panem et circenses. Dat betekent letterlijk brood en wagenrennen. Wij hebben daar brood en spelen van gemaakt. Dat klopt eigenlijk niet.'

De duim omlaag ten teken dat een gladiator gedood moest worden, klopt dat wel?

'Ook dat weten we niet zeker. Dat idee is deels gebaseerd op een 19de-eeuws schilderij van Jean-Léon Gérôme, waarop te zien is dat Vestaalse maagden hun duim naar beneden houden, maar dat was een interpretatie van de schilder. De Romeinse uitdrukking voor dit teken is pollice verso, wat zoveel betekent als duim gekeerd. Dat kan zowel inverso (omhoog) als deverso (omlaag) zijn. '


Gladiatorenbeker

Een beker met vier typen gladiatoren uit Nijmegen.

'Deze groen geglazuurde beker is gevonden in een grafveld bij de Romeinse stad Ulpia Noviomagus, in wat nu Nijmegen-West is. Hij stamt uit de 2de eeuw na Christus en is waarschijnlijk in Keulen gemaakt. Hij is voor ons bijzonder omdat hij in Nijmegen is gevonden en daarmee een verbinding legt met gladiatoren. Maar ook internationaal gezien is het een bijzondere vondst. Er staan vier typen gladiatoren op afgebeeld, die destijds heel populair waren: een zwaarbewapende secutor achtervolgt een retiarius, die met drietand en werpnet vecht. Daarnaast staan een thraex, herkenbaar aan zijn gebogen zwaard en een murmillo, die een groot zwaard heeft en een recht schild. Gladiatoren vochten meestal in vaste paren tegen elkaar.'

Museum Het Valkhof, Nijmegen

Beeld Rógvi N. Johansen

Grafreliëf uit Pompeii

Dit gerestaureerde reliëf is voor het eerst te zien.

'Dit grafreliëf uit 20 tot 30 na Christus is gevonden in Pompeii. Het laat een dag in het amfitheater zien. De afbeelding begint met de pompa, de parade die de spelen inluidde. Voorop liep de editor, de man die voor de spelen had betaald, meestal een hoogwaardigheidsbekleder. Hij wordt gevolgd door trompetters en iemand die het programma van de dag omhoog houdt. In het midden worden gladiatorengevechten afgebeeld, helemaal onderaan staan de dierengevechten. Dit reliëf is bijzonder omdat het jarenlang in stukken in het depot van het Nationaal Archeologisch Museum in Napels lag, zonder dat iemand ernaar omkeek. Speciaal voor deze tentoonstelling is het reliëf gerestaureerd en voor het eerst helemaal te zien.'

Museo Archeologico Nazionale, Napels

Beeld Rógvi N. Johansen

Gladiatorenhelmen

Een helm om de drietand tegen te houden.

'Op de tentoonstelling hebben we vijf helmen uit Pompeii en twee fragmenten van helmen die in de regio zijn gevonden. In de Waal bij Nijmegen hebben we de rand van een helm gevonden die waarschijnlijk van een thraex of een murmillo was. Op de afbeeldingen is de helm te zien van een secutor, die vooral vocht tegen een retiarius. De helm heeft kleine ooggaten om te voorkomen dat de retiarius er met zijn drietand doorheen kan steken en geen uitsteeksels, zodat de secutor niet verstrikt raakt in het werpnet. De andere helm is van een murmillo. Boven het vizier staat een afbeelding van Medusa, een monster met haar als slangen die mensen met haar blik versteende. Een afschrikwekkend beeld dat veel werd gebruikt op Romeinse wapenrusting.'

Museo Archeologico Nazionale, Napels

Beeld Rógvi N. Johansen
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden