INTERVIEW

Europa was in de bronstijd helemaal niet zo rationeel

Voorwerpen uit de bronstijd lijken te wijzen op slim gedrag van vroege Europeanen. Maar laat die zienswijze zich rijmen met de constatering dat veel brons niet werd hergebruikt? Door Cor Speksnijder

Beeld Heritage Images/Getty Images

Wat heeft Europa, dat de wereld eeuwenlang heeft gedomineerd, zo machtig gemaakt? Veel historici verwijzen naar de ontwikkeling van de wetenschap na de Middeleeuwen en naar de opkomst van het kapitalisme. Anderen kijken verder terug in het verleden en menen de wortels van het Europese succes al waar te nemen in de bronstijd, die duurde van ongeveer 2300 tot 800 voor Christus. Zij beschouwen die periode als een tijd waarin de Europese mens zijn inventiviteit toonde en voor het eerst rationeel-economisch gedrag ontwikkelde.

Hier lijkt veel voor te zeggen. In de bronstijd werden immers nieuwe technieken - brons gieten - en materialen ontdekt. De vroege Europeanen maakten sieraden, gebruiksvoorwerpen en wapens van brons. Er ontstond een levendige handel in metaal die zich over het hele continent uitstrekte. Mensen uit verschillende delen van Europa kwamen met elkaar in contact. De vroege Europeanen waren slim en vooruitstrevend, zou je kunnen concluderen.

'Helemaal niet zo rationeel'

Maar dat is niet het hele verhaal. 'Het economisch gedrag van de Europeaan in de bronstijd was helemaal niet zo rationeel', zegt David Fontijn, hoogleraar archeologie van vroeg Europa aan de Universiteit Leiden. 'Overal in Europa werden bronzen voorwerpen doelbewust kapotgemaakt en weggegooid. Dit terwijl ze eindeloos konden worden omgesmolten en hergebruikt. Er was een bizarre economie van vernietiging. Zwaarden werden kromgebogen om ze onbruikbaar te maken. Kostbare bezittingen werden in moerassen en rivieren gegooid. Dat gebeurde eeuwenlang, in heel Europa. Dit past niet in het beeld van een rationeel Europa.'

Fontijn kreeg van de NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) een zogeheten VICI-beurs om onderzoek te doen naar dit raadselachtige fenomeen. Morgen houdt hij zijn oratie over het verre verleden van Europa en de Europese identiteit.

Wat zou een verklaring kunnen zijn voor het vernietigen van waardevolle voorwerpen?

'Mijn onderzoek moet nog beginnen, een verklaring heb ik nu nog niet. Je kunt wel zeggen dat het metaal destijds belangrijk was voor de mensen. Het had waarde en gaf prestige. Als je er openlijk afstand van doet, zou dat eveneens prestige kunnen opleveren.'

Je houdt schaarste in stand, dat lijkt toch rationeel-economisch gedrag.

'Er zit een systeem achter waarbij het niet alleen gaat om het metaal. Objecten hadden een betekenis en waarde. Bepaalde voorwerpen kwamen op bepaalde plekken terecht: zwaarden verdwenen in rivieren, sieraden werden elders in het landschap achtergelaten. Dan kun je het niet meer verklaren als het in stand houden van schaarste.'

Hoe gaat u dit onderzoeken?

'Je kunt niet in de hoofden van de toenmalige mensen kijken, je kunt wel zien wat ze deden. Sommige voorwerpen werden rechtop in de grond gestoken, andere dingen werden opgevouwen. We gaan de patronen in de behandeling van bronzen objecten in kaart brengen.

'Als je naar de culturele waarde van objecten gaat kijken kun je een heel eind komen, denk ik. Zo vind je in West-Europa op grafvelden meestal geen wapens. Tegenwoordig begraven wij militairen ook niet met hun wapens. Je kunt je voorstellen dat een begrafenis zich ook vroeger afspeelde in een sfeer van harmonie en dat wapens daar niet bij passen.'

Hoe stond Europa er in de bronstijd voor vergeleken met andere culturen?

'Buiten het Mediterrane gebied was Europa een simpele, losjes georganiseerde samenleving. In China, het Midden-Oosten (Mesopotamië), Noord-Afrika (Egypte) en de Amerika's (de Olmeken) bestonden toen complexe samenlevingen met steden, een vaste hiërarchie en een materiële cultuur waar je u tegen zegt.'

We liepen dus behoorlijk achter?

'Het woord achterlopen gebruik ik liever niet. Daar zit een waarde-oordeel in. Mensen die heel simpel leefden zijn voor de wetenschap net zo interessant als mensen die geweldige beschavingen bouwen.'

Als de verklaring voor de dominantie van Europa niet moet worden gezocht in de bronstijd, dan ligt het toch voor de hand om te kijken naar de vooruitgang tijdens en na de Renaissance?

'Daar heb ik geen probleem mee. Ik ben ook niet op zoek naar de wortels van het kapitalisme. Ik vind het opvallend dat wetenschappers daar wel naar op zoek zijn gegaan in het verre verleden. Dat voelt kennelijk prettig: lang geleden waren onze voorouders ook al zo. Het positieve verhaal over de bronstijd in Europa was bedoeld om Europa te onderscheiden van het Nabije Oosten. Daar heerste een despotisch systeem, daar zou geen vrijheid zijn. Wat wij nu belangrijk vinden proberen we te projecteren op het verleden.

'Er schuilt een potentieel gevaar in het gevoel van vertrouwdheid met onze voorouders. In de jaren dertig van de vorige eeuw werd het zoeken naar voorouders gebruikt om land te claimen: dat is Germaans geweest en is van ons. De archeologie kan gemakkelijk worden gebruikt voor een nationalistisch doel.

'Wat heeft je huidige identiteit te maken met mensen die heel lang geleden leefden? De sociale omgang, de taal, de cultuur zijn veel belangrijker dan het feit dat wij in onze genen iets hebben dat terugverwijst naar bepaalde voorouders. Daarmee schep je afstand tot andere voorouders. Ik maak me zorgen over de manier waarop mensen zich kunnen binden aan een bepaalde voorouder. Als je kwaad wil, kun je dit gebruiken om groepen tegen elkaar op te zetten.'

Beeld Cor Speksnijder
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.