ColumnCASPER ALBERS

Etnisch profileren door de Belastingdienst leidt tot methodologisch drijfzand

Casper Albers artikel columnBeeld .

Donald Trump zei onlangs tijdens een persconferentie: ‘Als je niet test [op corona], heb je ook geen gevallen’. Dit is natuurlijk kort door de bocht: de coronatest zorgt niet voor besmettingen. Trumps woorden raken aan een dieperliggend probleem: pas als je dingen hebt gemeten, weet je dat ze er zijn. De cijfers zelf klinken superrationeel, maar er liggen politieke keuzes achter wat je wel en niet meet. Landen die ervoor kiezen veel te testen, vinden alleen al daardoor meer coronagevallen en komen er in de internationale vergelijking op het eerste gezicht slecht uit.

Dit probleem speelt niet alleen bij corona. Neem de Belastingdienst, die eindelijk erkent jarenlang aan etnisch profileren te hebben gedaan: mensen met een dubbele nationaliteit kregen bewust een grotere kans op controle dan mensen met een enkele nationaliteit. Je kunt daar op grond van Artikel 1 van de Grondwet van alles van vinden, maar omdat bij die redenering geen statistiek komt kijken, kunt u dat ook zonder mij.

Methodologisch gezien zit er hoe dan ook een rare cirkelredenering in het handelen van de Belastingdienst. Personen met een dubbele nationaliteit worden meer gecontroleerd. Personen met een dubbele nationaliteit komen bovengemiddeld vaak boven als fraudeurs tijdens belastingcontroles. Personen met een enkele nationaliteit worden nauwelijks gecontroleerd. Als je niet test, heb je ook geen gevallen.

Dat etnisch profileren leidt tot methodologisch drijfzand, is al eerder uitgelegd, ook in deze krant. Zelfs als mensen met een dubbele nationaliteit vaker frauderen dan mensen met een enkele, dan nog vertekent dit controlemechanisme de statistieken.

Laten we twee rekenvoorbeelden nemen, met voor het gemak even wat makkelijke getallen. Stel eerst dat 10 procent van de Nederlanders een tweede nationaliteit heeft en dat, in beide groepen, 5 procent van de mensen fraudeert. Als je, door etnisch profileren, een kwart van de controles bij mensen met twee nationaliteiten doet, meet je dat een kwart van de fraudegevallen gedaan wordt door mensen met een dubbele nationaliteit, terwijl ze maar 10 procent van de bevolking uitmaken. Een inkoppertje voor de populistische politicus.

Stel nu dat mensen met twee nationaliteiten daadwerkelijk meer frauderen, bijvoorbeeld tweemaal zo vaak. In dit rekenvoorbeeld blijkt dan maar liefst 40 procent van de fraudegevallen van hen te komen. Dat 10 procent van de bevolking voor 40 procent van de geconstateerde fraudes zorgt, klinkt een stuk ernstiger dan de werkelijke cijfers.

Politici die nu gretig met de belasterende vinger richting Belastingdienst wijzen, hebben ook boter op het hoofd. Het was onder politieke druk dat de Belastingdienst alle pijlen ging richten op kinderopvangtoeslagfraude. Wat je onderzoekt is een keuze. Andere soorten van fraude, zoals faillissementsfraude, kosten de maatschappij miljarden per jaar maar heeft een pakkans van slechts circa 10 procent. Als het doel is om een maximaal bedrag aan fraude tegen te gaan, is dit niet slim.

Als je niet test, heb je ook geen gevallen.

Casper Albers is hoogleraar statistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden