Ethici slaan alarm over 'knutsel-embryo': 'Er zijn nog geen regels'

Alweer slaan ethici alarm om een wetenschappelijke ontwikkeling met mogelijk heftige gevolgen. Celbiologen hebben ontdekt hoe je 'synthetische embryo's' kunt maken door losse cellen als legoblokjes aan elkaar te plakken. Dat noopt tot debat, vinden de ethici, want voor zulke entiteiten zijn nog helemaal geen regels.

De kweeksels worden gemaakt door nog ongespecialiseerde 'stamcellen' bij elkaar te stoppen en ze bepaalde biochemische signalen toe te dienen. Daardoor gaan ze zich organiseren als een echt embryo. Gisteren melden Britse onderzoekers dat ze een synthetisch embryo met een beginnende placenta hebben gekweekt. Dat is nuttig voor fundamenteel onderzoek, maar ethici vragen zich af of je nog wel kunt spreken van cellen.

'Onduidelijk is of deze structuren schijngestalten zijn van embryo's of echt embryo's', signaleert hoogleraar biomedische ethiek Guido de Wert (Universiteit Maastricht). 'Dat werpt de vraag op: wat is een embryo? Zijn dit structuren die wettelijke bescherming behoeven?' In Utrecht roept ook medisch ethicus Annelien Bredenoord 'met klem' op tot nader onderzoek. 'Er moeten bepaalde dingen systematisch doordacht worden. Ook ethici moeten hier gewoon onderzoek naar doen: hoe moet je dit duiden? Ik zou het op dit moment niet weten.'

De zaak is op scherp komen te staan door een toevallige ontdekking die embryologe Susanne van den Brink, nu promovendus bij het Hubrecht Instituut in Utrecht, vier jaar geleden deed als student in Cambridge. Van den Brink vroeg zich af wat er gebeurt als je losse muizenstamcellen tot een balletje laat samenklonteren en in speciale kweekvloeistof legt. Tot haar verbijstering kregen de cellen een staart en een 'primitiefstreep', een structuur die aangeeft dat cellen hun krachten bundelen en een embryo willen vormen.

Neanderthalers klonen? Mensencellen in een muizenmal laten groeien? Het Amerikaanse lab van George Church loopt erin voorop en stuit daardoor op allerlei ethische vraagstukken. De Nederlandse bio-ethicus Jeantine Lunshof staat Church daarin bij. De Volkskrant had met haar een vraaggesprek aan de hand van drie intrigerende experimenten.

Embryo-maak-programma

'Totaal onverwacht', herinnert ze zich. 'Die cellen hebben blijkbaar door: we zitten nu in een balletje. En dus zetten ze opeens hun embryo-maak-programma aan.' Inmiddels is de primitiefstreep ook waargenomen bij menselijke cellen, bij twee experimenten in de VS. Beide experimenten werden na twee weken afgebroken, een grens die onderzoekers ook hanteren voor gewone embryo's.

Het maken van menselijke embryo's voor onderzoek is in Nederland verboden. Voor synthetische embryo's zijn er echter nog geen regels. De wet definieert een embryo als een structuur 'met het vermogen uit te groeien tot een mens', en dat kunnen de knutselembryo's waarschijnlijk niet. Zo ontbreekt de placenta. 'Dit zijn overduidelijk geen levende dingen', zegt stamcelonderzoeker Nicholas Rivron van het Hubrecht Instituut en de Universiteit van Maastricht, die werkt aan synthetische muizenembryo's. 'We zien ze nadrukkelijk als aggregaat van zichzelf organiserende stamcellen.'

'Maar het punt', zegt De Wert, 'is dat dit één stap is in een hele keten van projecten. Veel onderzoekers streven naar structuren die een betere replica zijn van het embryo. En in die onderzoeksdynamiek is dit een van de stappen.' Zo wijst hij op experimenten waarbij men gewone embryo's met moleculaire technieken zodanig probeert te ontmantelen dat het geen 'echte' embryo's meer zijn. 'Mijn inschatting is dat de embryowet en het achterliggende ethisch kader hernieuwde doordenking behoeven.'

Bredenoord wijst bovendien op een ander punt: 'Veel van dit onderzoek wordt gedaan met lichaamsmateriaal en cellen afkomstig van patiënten. Het is belangrijk om ook hun perspectief mee te nemen'. Dat de techniek mogelijk voordelen heeft, staat buiten kijf. 'Het begin van de zwangerschap is extreem lastig te bestuderen', zegt Rivron. 'Terwijl een groot deel van de zwangerschappen op dit cruciale moment misgaat.'

'Eigenlijk is een zich ontwikkelend embryo voor ons nog een zwarte doos', zegt Van den Brink. 'En door het op te bouwen uit losse cellen, leer je enorm veel, net zoals je ontzettend veel leert over auto's door er een uit losse onderdelen te bouwen.' Bovendien kan de techniek proefdieren uitsparen, verwachten experts, en komen kweekembryo's mogelijk ooit van pas als leveranciers van weefsels voor reparaties aan het lichaam bij ziekte.

'We staan er zelf echt van te kijken hoe snel de ontwikkelingen gaan', zegt Van den Brink. 'Het vakgebied is soort van ontploft. En we merken dat de ethiek en de wet daarop achterlopen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.