COLUMNKeulemans in quarantaine

Er zit haai in de coronavaccins, zegt de Partij voor de Dieren! Hoe moet dat nou, als veganist?

null Beeld

Strenge christenen vragen zich af of de vaccins tegen corona geaborteerde embryo’s bevatten (niet waar), devote moslims en joden twijfelen of de vaccins halal zijn (dat zijn ze). Maar ook veganisten hebben een probleem: ‘Er zit in een vaccin een deeltje van haaienvet’, zoals Nieuwsuur-presentator Mariëlle Tweebeeke het vorige week voorlegde aan Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren. Iew! Denk je in het Westen net een beetje af te zijn van de haaienvinnensoep, krijgen we dat weer.

Enfin, ‘haaienvet’: het gaat hier om de vetachtige stof squaleen, blijkt als ik het voorleg aan hoogleraar vaccinontwikkeling Gideon Kersten (LUMC). Een stof, die sinds 1997 wordt gebruikt in sommige ‘adjuvantia’, hulpstoffen in vaccins die de aangeboren afweer op gang brengen en zo zorgen dat het vaccin beter aanslaat. En het punt is: squaleen komt weliswaar ook voor in planten, en sowieso in ‘bijna alles wat een celwand heeft’, in Kerstens woorden; de enige plek waar het écht overvloedig aanwezig is, is in de levers van haaien. Die gebruiken squaleen, vanwege de geringe dichtheid, als drijfmiddel.

Vandaar dat vooral diepzeehaaien vaak een enorme lever hebben, van tot wel eenvierde van hun gewicht, leer ik als ik mijzelf dwing om naar een afschuwelijke haaienslachtdocumentaire van National Geographic te kijken. Met walging bekijk ik foto’s van de praktijk: haaien waarbij men de lever eruit snijdt voordat men ze weer terugkiepert de zee in, ondersteboven aan hun staart bungelende haaien zodat de visser de lever eruit kan pulken.

Volgens natuurorganisatie Shark Allies zouden de coronavaccins al snel een half miljoen haaien vergen. Een half miljoen! En van de zestig soorten die het meest gewild zijn vanwege hun vette lever – waaronder de walvishaai, de hamerhaai en de langvinmakreelhaai – staat eenderde te boek als ‘kwetsbaar’ op de soortenlijst van de unie voor natuurbehoud IUCN.

Gelukkig is er ook een troost: in de meeste coronavaccins komt het spul helemaal niet voor. Alle covidvaccins die momenteel rondgaan – van Pfizer, van Moderna, van AstraZeneca, van Janssen – doen het zonder ‘haaienvet’. Het eerste vaccin met een adjuvans erin is de prik van Novavax, verwacht ergens komende lente. Maar dat bedrijf is inmiddels overgeschakeld naar ‘Matrix-M’, een adjuvans met plantaardig squaleen erin. Jammer voor de Chileense boom Quillaia sapponaria waaruit het spul wordt gewonnen, maar het scheelt toch weer een boel hamerhaaien.

Vervelender wordt het tegen het eind van het jaar, als GSK en Sanofi hun geplande coronavaccin op de markt brengen. Zo’n 11,7 miljoen doses, heeft Nederland ervan laten reserveren. En daarin zit, jawel, haaiensqualeen, als ingrediënt van het adjuvans ‘AS03’, dat men ook al voor de griepprik Pandemrix in 2009 gebruikte.

Toch even rekenen: 10,7 milligram squaleen per dosis, dat is bij elkaar 125,19 kilogram squaleen, wat zou uitkomen op 376 haaien die alleen al voor ons land uit de zee moeten worden geplukt. Als heel strenge veganist wel degelijk iets om op te letten.

Maar het verhaal heeft ook een andere kant. Gelukkig heeft GSK plechtig beloofd voor zijn levertraan geen gebruik te maken van speciaal voor het squaleen gevangen dieren. GSK betrekt het squaleen uit haaien die per ongeluk zijn opgevist, als bijvangst, zo bezweert de farmaceut. Dat er een half miljoen haaien ‘massaal hiervoor gevangen en geslacht worden’, zoals de Partij voor de Dieren het omschrijft in een brief aan de minister, klopt dan ook niet.

‘Het is natuurlijk niet zo dat de vaccinindustrie eropuit gaat om op haaien te jagen. Dat zeggen we helemaal niet’, erkent zelfs ngo Shark Alliance, die het getal van 500 duizend de wereld in bracht, in The New York Times. Het blijkt de haaienactivisten te gaan om iets anders: aandacht voor de goede zaak. ‘Er zijn alternatieven voor haaienadjuvantia’, aldus de ngo. ‘Ga die testen.’

Goed punt natuurlijk. Al kun je erover twisten of het wel zo handig is om uitgerekend de coronacrisis, waarbij je vaccinscepsis wilt voorkomen, wel het beste moment is om die boodschap voor het voetlicht te brengen.

Alledaagse vragen over het coronavirus, beantwoord door wetenschapsredacteur en ‘coronaverslaggever’ Maarten Keulemans. Ook een vraag? Mail het openredactie@volkskrant.nl, onder vermelding ‘Keulemans’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden