Er zijn scenario's waarin de Deltawerken geen soelaas bieden. Wat gebeurt er dan?

Oceanografie

Nederland lijkt goed voorbereid op het stijgende water, maar er zijn scenario's waarin de Deltawerken geen soelaas bieden. Wat als die bewaarheid worden?

Nederland heeft zich, met zijn geschiedenis van overstromingen, gewapend tegen hoge waterstanden. Beeld anp

Je stapt in Arnhem op de boot om een rondje te maken over het ondergelopen Amsterdam. Een toeristisch uitstapje naar het red light district under water. Zal het ooit zover komen? De vraag is minder absurd dan je zou denken. Er zijn wetenschappelijke studies waarin wordt berekend dat de zeespiegel de komende eeuwen meters kan stijgen. Voor Nederland, dat voor een aanzienlijk deel onder NAP (Normaal Amsterdams Peil) ligt, zijn het onheilspellende calculaties. Hoe lang blijft Nederland nog veilig voor het wassende water?

Het zeeniveau wordt sinds het einde van de 19de eeuw als gevolg van temperatuurstijging gemiddeld zo'n 2 centimeter per decennium hoger. Ofwel 20 centimeter per eeuw. Vorig jaar werd bij Nederland de gemiddeld hoogste zeespiegel ooit gemeten: 11 centimeter boven NAP. Dat is 2 centimeter hoger dan in het vorige recordjaar 2007. En past dus in de trend, zegt Fedor Baart, onderzoeker bij het instituut Deltares. In tegenstelling tot sommige andere delen van de wereld is bij Nederland tot nu toe geen versnelling van de zeespiegelstijging gemeten.

(Tekst gaat verder onder foto).

Maeslantkering. Beeld anp

Kwetsbaar

Op het eerste gezicht lijkt er niet zoveel aan de hand. Nederland heeft zich, met zijn geschiedenis van overstromingen, gewapend tegen hoge waterstanden. De Oosterscheldekering, het in de jaren tachtig voltooide onderdeel van de Deltawerken, is ontworpen op een zeespiegelstijging van 50 centimeter. Ook de Maeslantkering bij Hoek van Holland (1997) is ontworpen om een stijging van minstens een halve meter aan te kunnen. We kunnen dus nog even vooruit, zou je zeggen. Ware het niet dat sommige studies niet rekenen in centimeters, maar in meters. Dan heb je niet meer zoveel aan de Deltawerken.

Onderzoekers van onder andere de Universiteit Utrecht becijferden onlangs dat bij Nederland een stijging van 1,5 meter aan het eind van deze eeuw niet kan worden uitgesloten. De kans daarop is klein, zegt universitair docent en eerste auteur Renske de Winter. 'Maar het laaggelegen Nederland is kwetsbaar en de gevolgen van een dergelijk zeeniveau zullen groot zijn.'

Het VN-panel voor klimaatverandering IPCC, dat bestaat uit honderden experts uit tal van landen die wetenschappelijke kennis over klimaatverandering samenbrengen, acht een mondiaal gemiddelde zeespiegelstijging van ongeveer 80 centimeter in het jaar 2100 aannemelijk. De Winter en haar collega's keken niet alleen naar aannemelijke scenario's, maar hielden ook rekening met ramingen die een geringe kans hebben werkelijkheid te worden. 'De kans dat in 2100 bij de Nederlandse kust een zeespiegelstijging van 1,5 meter wordt gehaald is volgens onze berekeningen 2,5 procent. Dat is niet veel, maar het kan wel gebeuren. We moeten bedenken wat we gaan doen als de zeespiegel over tachtig jaar 1,5 meter hoger staat.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Ramspol. Beeld anp

De geschiedenis stopt niet in 2100 en op de lange termijn zijn de scenario's niet minder zorgwekkend. Wetenschappers van het KNMI berekenden twee jaar geleden dat bij onverminderde toename van de uitstoot van broeikasgassen de zeespiegelstijging in 2200 kan zijn opgelopen tot 6 meter en tot 18 meter in het jaar 2500. Dan is de vraag gerechtvaardigd wat er overblijft van de Lage Landen.

Hoe sterk het zeeniveau zal stijgen hangt vooral af van Antarctica. Dat continent is het grote vraagteken in alle computermodellen. Wat gaat er de komende decennia gebeuren met die gigantische ijsmassa op de Zuidpool? Het smelten van het drijvende zee-ijs op de Noordpool heeft nauwelijks invloed op het zeeniveau. Het landijs van Antarctica daarentegen heeft de potentie om de zeespiegel versneld en drastisch te verhogen en het aanzien van de wereld ingrijpend te veranderen.

Antarctica draagt op dit moment zo'n 5 centimeter per eeuw bij aan de zeespiegelstijging, zegt Sybren Drijfhout, fysisch oceanograaf van het KNMI en hoogleraar dynamica van het klimaat aan de Universiteit Utrecht. 'Door een toename in afkalving en ijsbergvorming kan dat 10 tot 100 keer meer worden. Dan zitten we serieus in de problemen.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Hartelkering. Beeld anp

Opwarming van de aarde

Drijfhout legt uit: de dikke ijslaag op Antarctica schuift heel langzaam richting zee. Die beweging wordt in toom gehouden door drijvende ijsplateaus langs de randen van het continent. Die doen dienst als drempel voor het uitstromen van de miljoenen kubieke kilometers ijs. De ijsplateaus smelten (van onderaf) doordat ze in contact staan met relatief warm oceaanwater. Als ze verdwijnen is er niets meer om de zeewaartse stroom van de Antarctische ijsmassa, die 90 procent van al het bevroren zoet water op aarde bevat, tegen te houden.

'Dit proces zien we al bij sommige plekken op het noordelijk gelegen Antarctisch Schiereiland. Als het ook zuidelijker op het continent gaat gebeuren zullen de effecten veel groter worden', zegt Drijfhout. Vele miljoenen mensen in kustgebieden over de hele wereld kunnen dan de gevolgen ondervinden van het smelten van het Antarctische ijs. Ook de bewoners van Nederland.

Nederlandse beleidsmakers willen van wetenschappers graag weten wat ze moeten verwachten. Onderzoekers doen hun best, maar houden gewoonlijk een ruime slag om de arm. Begrijpelijk, want een prognose is sterk afhankelijk van de mate waarin de opwarming van de aarde doorzet. En dat weet niemand zeker. Volgens de Deltacommissie die het kabinet in 2008 adviseerde moet rekening worden gehouden met een zeespiegelstijging tussen de 65 centimeter en 1,3 meter in het jaar 2100. Een nogal brede marge.

Alternatieven

'Het is nuttig om extreme waarden mee te nemen in de scenario's', zegt Jeroen Aerts, hoogleraar water- en klimaatrisico aan de VU. 'De kans is groot dat je bij een scenario van 60 centimeter stijging blijft doen wat je nu al doet: dijken verhogen. Maar er kan voor bepaalde gebieden een omslagpunt komen waarbij je niet meer zoveel opties hebt.

'Bij een zeespiegelstijging van 2 meter ga je voor Texel naast dijkverhoging ook aan alternatieven denken, zoals het verlaten van het eiland. Dan moet je ook gaan nadenken wat je doet met Rotterdam. Dat ligt in een gebied dat gevoelig is voor zee-invloed. Moet je de stad afsluiten? Moet je de Deltawerken aanpassen? Dit soort beslissingen kunnen de komende decennia op ons afkomen. Je moet nu eigenlijk al nadenken over de keuzes die je moet maken als een omslagpunt wordt bereikt.'

Er kan veel worden gedaan om Nederland droog te houden, zegt Aerts. 'Technisch kunnen we veel. Je kunt een dijk 20 meter hoog maken. In China zijn hogere dijken. Alleen heb je niet altijd de ruimte die dan nodig is voor de brede onderkant. Als rivieren en polders hun water niet meer kwijt kunnen in zee vanwege de zeespiegel, moet je pompen. Dat moet ook gebeuren als het IJsselmeer zijn water niet meer kwijt kan in de Waddenzee. Als je het IJsselmeerpeil wil laten meestijgen met de zeespiegel, moeten alle dijken rond het IJsselmeer hoger worden.'

Natuurlijke barrière

De Nederlandse stranden en duinen vormen een natuurlijke barrière tegen overstromingen. De natuur wordt geholpen met zandsuppleties. 'Hoe dit deel van de kust gaat reageren op een versnelde zeespiegelstijging is nog niet bekend', zegt De Winter. De vraag is bovendien of er in de Noordzee altijd voldoende zand beschikbaar zal zijn om het strand op te hogen en te verbreden. Er is nu al een wereldwijde competitie om zand aan de gang. Het wordt op grote schaal gebruikt voor de aanleg van infrastructuur, voor de bouw en in de industrie.

Nederland veilig houden kost veel geld. Nu geven we jaarlijks 4- tot 5 miljard euro uit aan waterbeheer. Als de zeespiegelstijging eenmaal in meters moet worden uitgedrukt, zullen de uitgaven in de tientallen miljarden gaan lopen. 'Dat is te doen', zegt Aerts. 'Maar het wordt een flinke opgave.' Het besef dat Nederland zijn waterbeheer op orde moet houden is diepgeworteld. 'Ik zie dat de urgentie wordt gevoeld.'

Drijfhout heeft zijn twijfels: 'In Nederland houden we nog onvoldoende rekening met een stijging van meters. Het klimaatakkoord van Parijs is niet meer dan een intentieverklaring en geen enkel land heeft zich tot nu toe aan de afspraken gehouden. Als we zo doorgaan, zal de temperatuur op aarde niet onder de 2 graden Celsius blijven, zoals is afgesproken, maar 3,5 graad stijgen, met alle gevolgen van dien.' Zijn schrikbeeld is een boottochtje naar een verdronken Amsterdam.

Hollandse IJsselkering. Beeld anp

Waardoor de zeespiegel wel en niet stijgt

Stijging van de zeespiegel ontstaat door het toenemen van het watervolume in de oceanen. Door de opwarming van de aarde zet water uit en smelten gletsjers en ijsplaten op land, zoals op Antarctica en Groenland. Het smelten van zee-ijs draagt nauwelijks bij aan stijging van de zeespiegel.

De zeespiegel en zeespiegelstijging zijn niet overal gelijk. 'Als je van Barcelona naar Caïro vaart, ga je 100 meter omlaag', zegt Sybren Drijfhout. Regionale niveauverschillen worden veroorzaakt door oceaanstromingen en verschillen in zwaartekracht, temperatuur en zoutgehalte. Massa trekt water aan. 'Als je de Himalaja naar Duitsland zou verplaatsen, zou de zeespiegel bij Nederland sterk stijgen.' Omdat Groenland door het smelten van zijn ijskap massa verliest, is het waterpeil er de laatste decennia gedaald. Als Antarctica massa verliest, zal de zeespiegelstijging op grote afstand sterker zijn dan vlak bij het continent. Het niveau van het koude water bij de polen is altijd al wat lager dan dat van warmer water elders. De zeespiegelstijging bij Nederland komt redelijk overeen met de gemiddelde mondiale stijging op dezelfde breedtegraad, zegt Fedor Baart. Uit een recente studie blijkt dat smeltwater van Groenland, Antarctica en gletsjers na 2000 vooral elders in de wereld is terechtgekomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.