'Er zijn meer Star Trek-fans dan Amsterdammers'

De 24-jarige Zadie Smith oogstte veel lof voor haar eerste roman White Teeth. Ze veroorzaakte een hype, maar is inmiddels doodmoe van alle belangstelling....

WAT IS er in vijf maanden tijd met Zadie Smith gebeurd? Toen in januari de eerste grote interviews met haar in de Britse dagbladen stonden, spraken de journalisten consequent en met nauw verholen vertedering over een nerveus, ja verlegen meisje dat onwennig maar welwillend hun vragen beantwoordde. Zo constateerde The Times-interviewster dat de pas 24-jarige schrijfster tijdens hun gesprek 'nog duizelde' van een diezelfde dag verschenen profiel in een andere krant.

Maar de nationale en internationale hype rond haar debuutroman White Teeth en een bezoek aan het New Yorker Festival hebben Smith's gevoeligheid voor duizelingen blijkbaar als sneeuw voor de zon doen verdwijnen. De vrijwel onmiddellijke erkenning en waardering hebben geleid tot verveeldheid. 'It's tiring, but it's alright', zegt ze over alle aandacht, terwijl ze een bordje yoghurt leeg lepelt en over mijn schouder naar MTV kijkt. Als ik erom vraag, is ze wel bereid het televisietoestel uit te zetten. Maar van oogcontact zal gedurende het interview zelden sprake zijn.

Zadie Smith is de dochter van een Jamaicaanse moeder en een (veel oudere) Engelse vader. Ze studeerde aan King's College, Cambridge, en publiceerde korte verhalen in de Oxford and Cambridge Anthology. Die trokken de aandacht van de Londense uitgeverswereld en als gevolg daarvan kreeg ze op basis van een manuscript, bestaande uit tachtig handgeschreven pagina's, een contract voor twee romans - à raison van bijna een miljoen gulden. Haar debuut werd door de internationale kritiek met gejubel verwelkomd.

White Teeth beslaat een periode van ruim vijftig jaar - van het einde van de Tweede Wereldoorlog tot de late jaren negentig - en vertelt het verhaal van twee mannen en hun gezinnen: Archie Jones (joods, Engels) en Samad Iqbal (moslim, Bengalees). De roman schetst een optimistisch beeld van multicultureel Londen, in een stijl die alom vergelijkingen met Salman Rushdie opriep.

Een schrijversdroom die is uitgekomen?

Voor Zadie Smith niet echt. 'Ik ben niet ambitieus en verwachtte eigenlijk dat ik na mijn studie een baan in de academische wereld zou krijgen. Dat boek, ach, daar ben ik aan begonnen en om de een of andere reden ben ik ermee doorgegaan. Nu het af is ben ik er eigenlijk wel blij mee en ga ik een tweede boek schrijven. Dan zien we wel verder. Natuurlijk heb ik mijn hele leven al geschreven. Toen ik jong was imiteerde ik het werk van bekende schrijvers als Agatha Christie en P.J. Woodhouse; geen pastiches, want ze waren niet satirisch bedoeld, maar gewoon rechttoe-rechtaan kopieën. Simpelweg om te kijken of ik het kon.

'Ik ben altijd meer in de stijl van boeken geïnteresseerd geweest dan in hun inhoud. Veel hedendaagse schrijvers schijnen te denken dat schrijven een vorm van zelfexpressie is. Maar daar heeft het niets mee te maken. Schrijven is een kwestie van ideeën organiseren, van verbanden leggen en van communicatie. Hoe een schrijfster over haar vriendjes denkt, interesseert me niet.'

Ook de gedachte dat een schrijver moet proberen iets 'nieuws' te schrijven, verwerpt ze. 'Dat is een merkwaardige obsessie. Alles wat je schrijft is nieuw, simpelweg omdat jij het schrijft en niet iemand anders. Het interesseert mij totaal niet om zogenaamd 'vernieuwend' bezig te zijn. White Teeth is het product van een heleboel invloeden. In veel opzichten ben ik nog altijd een kopiist. Maar dat maakt niet uit. Als ik maar lang genoeg doorga met schrijven, vind ik mijn eigen stem wel. Dat is het mooie van schrijven: je kunt er heel vroeg mee beginnen en er je hele leven mee door blijven gaan.

'Ik laat me door heel veel schrijvers inspireren: Forster, Dickens. . . Nee, niet door Rushdie, zoals iedereen zegt. Ik ben Rushdie pas gaan lezen toen ik White Teeth af had. Ik begrijp niet waar die vergelijking vandaan komt. Ach, Rushdie en ik hebben nogal wat dezelfde schrijvers gelezen - Naipaul bijvoorbeeld - en we hebben allebei aan King's College in Cambridge gestudeerd en daar soms dezelfde colleges gevolgd. Maar verder. . . Rushdie is een immigrant, dat ben ik niet. Rushdie heeft een beladen relatie met Engeland, die heb ik niet. We schrijven allebei over Indiase personages, okay, maar dat is niet genoeg voor een literaire vergelijking.'

Smith mag dan geen immigrant zijn, ze wortelt door haar afstamming wel in verschillende culturen, zoals Rushdie op zijn manier ook in verschillende culturen wortelt. Het heeft altijd een grote rol in haar bewustzijn gespeeld. Wanneer ze 's zomers met haar familie naar Zuid-Engeland op vakantie ging, in een streek waar gekleurde Britten een ongebruikelijk aanblik boden, was ze zich maar al te zeer bewust van het feit dat ze als een vreemde werd beschouwd, in winkels een potentiële dievegge. Van de weeromstuit deed ze extra beleefd. Alsof ze iets te compenseren had. Maar de vraag naar het belang van haar multiculturele achtergrond voor haar schrijven, wuift ze weg. 'Dat speelt natuurlijk een rol, maar het is bepaald niet het enige dat mij bezighoudt. Dat geldt trouwens ook voor Rushdie. De witte media vinden het een interessant onderwerp, maar ik heb er de afgelopen tijd genoeg over gepraat. Bovendien zijn er heel veel dingen, die ik meer de moeite waard vind.'

Wie haar boek heeft gelezen, vindt ze, wéét dat ook. 'Wat mij hogelijk verbaast, is dat men me steeds maar weer vragen stelt over etnische kwesties, terwijl White Teeth toch vooral over religie gaat. Daar vraagt niemand me over.

'Weet je, ik begon aan dit boek toen ik eenentwintig was. Dat is al weer zo lang geleden. Mijn volgende boek wordt heel anders. Nee, het is niet zo dat ik White Teeth als een gepasseerd station beschouw, maar het is een boek dat vooral over de vorige eeuw ging.

'Je hebt schrijvers die nostalgisch naar het verleden kijken, en schrijvers die toekomstgericht zijn. Ik ben een combinatie van beide en ik denk dat sommige van de beste schrijvers die ik ken, dat ook hebben. David Foster Wallace bijvoorbeeld.

'White Teeth gaat over mensen die het verleden moeten verwerken: het kolonialisme, de oorlog. Bovendien loopt door het hele boek heen een scherp millennium-bewustzijn, dat gepaard ging met een soort levensangst. Laten we eerlijk wezen: de twintigste eeuw was een verschrikkelijke eeuw en we mogen blij zijn dat hij is afgelopen. Als mijn boek optimistisch is, wat wel wordt beweerd, dan is dat, denk ik, uit opluchting over het feit dat we de twintigste eeuw achter ons hebben gelaten.'

Smith is inmiddels tot de conclusie gekomen dat haar leeftijdgenoten White Teeth over het algemeen niet lezen, en er misschien ook niet van gecharmeerd zijn. Ze vinden dat er nu wel genoeg over de koloniale erfenis en de nasleep van de Tweede Wereldoorlog is geschreven. Ze willen verder. 'De mensen die White Teeth prijzen, vertegenwoordigen dan ook vooral de oudere generatie.

'Ik had die thematiek nodig om afscheid te kunnen nemen van dingen, die mij heel erg bezighielden. Omdat mijn vader veel ouder is dan mijn moeder, ben ik het kind van iemand die in de oorlog heeft gevochten. Dat is vrij ongebruikelijk voor iemand die in 1976 is geboren en dat zal dan ook wel mijn belangstelling voor dat verleden verklaren. Maar ik ben er nu klaar mee. Ik ben altijd gefascineerd geweest door de Engelse cultuur, maar ben me er ook altijd bewust van geweest dat die cultuur op kolonisatie en diefstal berustte.'

Een van de inspiratiebronnen van White Teeth was The End of History and the Last Man van Francis Fukuyama. Een hoofdstuk in het boek werd ernaar genoemd. Fukuyama's beeld van een wereld waarin een einde is gekomen aan religie en politieke dogma's, omschrijft Smith als nonsens, flagrante nonsens zelfs. 'Hoe kon hij zoiets beweren over een wereld waarin religieuze oorlogen en burgeroorlogen werden uitgevochten, die net zo groot en wreed waren als alle andere in de geschiedenis? We leven in een wereld, waarin een deel van de maatschappij de religie weliswaar heeft afgezworen, maar een ander deel haar nog altijd gretig en fanatiek omarmt. De vraag waar moderne regeringen en gemeenschappen zich voor geplaatst zien, is hoe ze religieuze groeperingen incorporeren in een seculiere staat. Dat is een van de onderwerpen die ik White Teeth aansnijd; omdat het me interesseert, niet omdat ik er een oplossing voor heb.'

In White Teeth - en ook in haar volgende roman, die een joods-Chinese hoofdpersoon zal krijgen - probeert Smith zich zo volledig mogelijk in haar personages te verplaatsen. Vooral als ze verscheidene culturen vertegenwoordigen, en vooral ook als ze voor de westerse lezer ongebruikelijke, extreme opvattingen koesteren. 'Je hoeft dergelijke figuren niet sympathiek te maken. Dan krijg je sentimentele rommel. Maar het is wel je taak als schrijver begrip voor ze te kweken.

'Ik ben er misschien nog het meest trots op dat het me gelukt is in White Teeth empathie te tonen voor personages die sterk van mezelf afwijken. Het is niet moeilijk een Jehova's getuige belachelijk te maken. Maar je moet je afvragen: wat drijft deze mensen? Het zijn er tenslotte acht miljoen. Niet dat ik geloof dat eight million people can't be wrong. Dat kan wel, en dat gebeurt ook vaak genoeg. Maar het volstaat niet te zeggen dat die lui gek zijn. Je hebt met hen in de maatschappij samen te leven, dus moet je je rekenschap geven van wat ze beweegt.'

Volgens Smith behoort ze tot een generatie die wezenlijk anders tegen de wereld aankijkt dan vorige generaties. Het concept van natie-staten acht zij bijvoorbeeld geheel achterhaald. 'Tijdens mijn interviews in Nederland, de afgelopen dagen, viel het me op dat jullie steeds maar klagen over die immigranten. Turken die geen Nederlands spreken, wat erg irritant is, en zo. Los van het feit dat mijn generatie deze immigranten juist verwelkomt, zijn wij van mening dat deze wereld er een voor iedereen is.

'Iedereen kan gaan en staan waar hij wil en als mensen geen Nederlands willen leren, is dat hun zaak, niet die van jullie. Gemeenschappen met namen als Groot-Brittannië, Duitsland en Frankrijk worden momenteel vervangen door honderden kleinere gemeenschappen die rond een gedeelde interesse zijn opgebouwd. Er zijn meer Star Trek-fans dan Amsterdammers, en voor veel van die fans betekent Star Trek misschien meer dan hun nationaliteit of de familiebanden. Als dat zo is, zul je daar mee moeten leren leven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden