De Week in Wetenschap Dan Ariely

Er zijn duizelingwekkend veel redenen waarom een onderzoek eerst X, en later Y oplevert

Bezigheidstherapie voor wetenschappers: iets ontdekken, om het daarna te ontkrachten. 

Dan Ariely Beeld HH

De sociale psychologie is weer een illusie armer. Wetenschappers herhaalden een experiment van de Amerikaanse gedragswetenschapper Dan Ariely, bestsel­lerauteur en veelgevraagd spreker. Alleen al zijn TED-praatje over eerlijkheid is bijna drie miljoen keer bekeken.

Ariely ‘ontdekte’ ooit dat mensen eerlijker handelen wanneer je hen aan de tien geboden herinnert. ‘Ontdekte’ tussen aanhalingstekens sinds deze week, want andere wetenschappers herhaalden zijn experiment met duizenden proefpersonen en zagen geen tien-gebodeneffect.

Vast weer zo’n ‘Stapeltje’, klinkt het dan al snel in de volksmond, met een verwijzing naar de Tilburgse hoogleraar die zijn proefpersonen bij elkaar verzon. Maar zo simpel is het niet. Toevalstreffers, te weinig metingen, te véél metingen, de maatschappij die verandert waardoor proefpersonen zich anders gaan gedragen; er zijn duizelingwekkend veel mogelijke oorzaken waarom een onderzoek eerst X oplevert, en hetzelfde onderzoek later Y.

Bij een bezoek aan Nederland in 2012 vertelde Ariely me in een interview hoe bij een van zijn experimenten de resultaten niet strookten met de theorie. Bij de analyse zag hij hoe dat kwam: door één enkele proefpersoon die twintig jaar ouder was dan de rest. Ariely: ‘Ik was zelf bij het experiment geweest, dus ik wist precies wie hij was: een rare dronkelap. Ik besloot de prestaties van de man te verwijderen uit de data. Dan zouden mijn gegevens immers zuiverder zijn.’ Inderdaad, nu leverde het experiment wél de verwachte ­resultaten. Goed werk, dacht Ariely eerst.

Maar een paar dagen later corrigeerde hij zichzelf. Want door achteraf te beslissen welke proefpersonen wel en niet mochten meedoen, kon hij de data bewust of onbewust op elke mogelijke ­manier manipuleren. Ariely: ‘Dat had niks meer met wetenschap te maken.’

Klinkt als een man met zelfinzicht, die de methodologische valkuilen van zijn vak kent. Maar zelfs hij pronkte dus jarenlang met een dubieuze ontdekking. Hoewel de ­sociale psychologie een slechte reputatie heeft, blijft er ook van vondsten in andere vakgebieden regelmatig weinig over na replicatieonderzoek. Die corrigerende werking is goed, maar het voelt ook als een enorme verspilling van geld, energie en denkkracht: eerst iets ontdekken, om het daarna weer te ontkrachten. Ik krijg bij dergelijk ‘toch niet’-nieuws in ieder geval een enorme behoefte om met een stopwatch van de hoge duikplank in het zwembad te springen. De valversnelling: uitstekend repliceerbaar. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.