Meteorenzwerm Perseïden in 2015
Meteorenzwerm Perseïden in 2015 © GETTY

Er zijn dit weekend extra veel vallende sterren. We leggen uit waarom (en hoe) je moet kijken

Sterrenkunde

Met een beetje geluk is het vannacht elke paar minuten raak: vallende sterren. Meteorenexpert en -fan Peter Jenniskens legt uit hoe en waarom we allemaal moeten gaan kijken. Gebruik een statief!

Hoe later in de nacht, hoe meer meteoren er verschijnen

Ligt het wensenlijstje al klaar? Dit weekend vallen de sterren weer van de hemel, zoals elk jaar rond 12 augustus. Volgens de overlevering mag je een wens doen als je een vallende ster ziet. Met een beetje geluk is het vannacht elke paar minuten raak. En nee, je hoeft niet bang te zijn om een ruimtesteen op je hoofd te krijgen: de augustus-meteoren ontstaan door kleine stof- en gruisdeeltjes. Het is gewoon leuk om naar te kijken, zegt meteorenexpert Peter Jenniskens. 'Blijf lekker lang buiten zitten; neem er de tijd voor. Je ziet van alles. En hoe later in de nacht, hoe meer meteoren er verschijnen.'

In oude Chinese kronieken wordt er al melding van gemaakt. 'In het midden van de nacht vielen er sterren als regen.' Sinds een paar honderd jaar weten we hoe meteoren ontstaan. Een ruimtestofje dringt met hoge snelheid de dampkring binnen. Door de wrijving verdampt het stofje en beginnen de luchtmoleculen te gloeien. Dat gebeurt op zo'n 80 kilometer hoogte. Vanaf de grond zie je een lichtspoor aan de hemel, alsof er een ster valt. Als het tenminste onbewolkt is en je net in de goeie richting kijkt, want het verschijnsel duurt maar ongeveer een seconde.

Af en toe zijn er enorme pieken in de activiteit, met soms wel meer dan honderd meteoren per uur

'Meteoren waarnemen was iets voor hobbyisten'

Jenniskens studeerde begin jaren tachtig sterrenkunde in Leiden. Dat was overdag. 's Nachts lag hij met zijn vrienden van de Dutch Meteor Society op zijn rug in het gras, ver buiten de stad. Sterrenkaartjes bij de hand, pen en papier in de aanslag. Vooral tijdens meteorenzwermen zoals de Perseïden, die elk jaar rond 12 augustus hun hoogtepunt bereiken. De aarde kruist dan de baan van een komeet, en een paar nachten achtereen zijn er veel meer vallende sterren zichtbaar dan gemiddeld. 'Dertig jaar geleden was er verder eigenlijk nauwelijks iets over bekend', zegt Jenniskens. 'Meteoren waarnemen was iets voor hobbyisten.'

Dat is inmiddels wel anders. Nadat hij in 1993 bij Nasa's Ames Research Center in Californië was gaan werken, groeide Jenniskens uit tot internationaal expert op het gebied van meteorenzwermen en stormen. Want een zwerm strekt zich uit over een paar nachten, maar af en toe zijn er enorme pieken in de activiteit, met soms wel meer dan honderd meteoren per uur. Hoe ontstaan zulke kortdurende meteorenstormen, en zijn ze te voorspellen? Hoog tijd voor wetenschappelijk onderzoek.

'Midden jaren negentig ontdekte ik dat er een relatie was met de onderlinge posities van de reuzenplaneten Jupiter en Saturnus', zegt Jenniskens. Door de zwaartekrachtwerking van die planeten hopen de komeetstofjes zich blijkbaar op in langgerekte 'stofsporen'. 'Het leek wel astrologie: ik deed voorspellingen op basis van planeetposities.' Eind november 1995 was het voor het eerst raak. Nederlandse amateurs in Spanje zagen een 40 minuten durende 'uitbarsting' in de activiteit van een verder onopvallende zwerm. Precies zoals Jenniskens had voorspeld.

Onderzoek uitbreiden en verbeteren

Nu begon de ruimtevaartwereld ook interesse te tonen. Liepen satellieten misschien gevaar tijdens zo'n korte, hevige meteorenstorm? Dankzij Nasa-geld kon Jenniskens zijn onderzoek uitbreiden en verbeteren. Bijvoorbeeld door een meteorenstorm hoog boven de wolken waar te nemen, vanuit een vliegtuig. Dat gebeurde in november 1998 boven China, tijdens de Leoniden-zwerm. Mede dankzij onderzoek van de Australiër Rob McNaught en de Brit David Asher leidde dat tot veel nauwkeuriger modellen voor het voorspellen van de stofsporen. Nu je weet wanneer zo'n hevige uitbarsting in aantocht is, kun je een gevoelige satelliet op tijd in een veilige stand draaien, zodat kwetsbare onderdelen zo min mogelijk blootstaan aan de aanstormende stofdeeltjes.

Als je een vuurbol vanuit verschillende plaatsen fotografeert, kun je de baan van de meteoriet berekenen en de herkomst achterhalen

Terwijl de gemiddelde vakantieganger gewoon van vallende sterren geniet vanuit zijn ligstoel op de camping, werken de professionals met gevoelige camera's die continu de sterrenhemel vastleggen. Jenniskens zette een kleine tien jaar geleden het Cams-netwerk op (Cameras for Allsky Meteor Surveillance), waarvan ook zo'n zestig videocamera's in Nederland en België deel uitmaken. 'Sinds oktober 2010 zijn er al 470 duizend meteoren vastgelegd en hebben we vele tientallen nieuwe meteorenzwermen ontdekt', zegt hij.

De hemelse bewakingscamera's zien ook zogeheten vuurbollen - extreem heldere meteoren. Die ontstaan als er een veel grotere ruimtesteen naar beneden komt, zoals begin dit jaar in Broek in Waterland. Als je een vuurbol vanuit verschillende plaatsen fotografeert, kun je de baan van de meteoriet berekenen en de herkomst achterhalen.

Meteorieten uit de planetoïdengordel

Anders dan de stofjes die we dit weekend zien verbranden, zijn meteorieten niet afkomstig van kometen, maar uit de planetoïdengordel. Dat is de zone van kleine rotsblokken tussen de banen van de planeten Mars en Jupiter. Over de precieze relatie tussen planetoïden en meteorieten is volgens Jenniskens echter nog veel onduidelijk.

In 2008 werd een flinke ruimtekei door een Amerikaanse telescoop al ontdekt kort voordat hij de dampkring binnendrong. Uit de waargenomen baan viel precies te voorspellen dat het meteorieten zou regenen in Noord-Soedan. Jenniskens was binnen een paar dagen ter plaatse. Samen met tientallen Soedanese studenten kamde hij een groot stuk Nubische woestijn uit in de omgeving van Almahata Sitta, op zoek naar kosmische brokstukjes. Die staken dankzij hun donkere kleur gelukkig goed af tegen het heldere zand.

Tekst gaat verder onder de foto

Dat is het mooie van de hemelse lichtflitsjes: ze blijven in hoge mate onvoorspelbaar

Inmiddels zijn er nog een paar van die zware zoekacties geweest, waarbij in totaal honderden meteorietfragmentjes werden gevonden. 'Dat was echt een geweldige ervaring', zegt Jenniskens. 'Als er weer zoiets wordt ontdekt, hoop ik nog veel sneller ter plekke te zijn, nog voordat de steen de dampkring binnenkomt. Je weet dan namelijk precies waar en wanneer er een vuurbol zichtbaar is.' Metingen aan het licht van die vuurbol leveren veel informatie op over het binnendringende rotsblok.

Een interessante zwerm

Zo precies zijn de vallende sterren van dit weekend niet te voorspellen. Een grote piek in de meteorenactiviteit wordt ook niet verwacht. Bovendien komt de maan in de loop van de nacht op, waardoor de zwakste meteoren minder goed zichtbaar zijn. Niettemin gaat het volgens Jenniskens om een interessante zwerm. 'De stofjes komen van komeet Swift-Tuttle. Dat is een van de grootste kometen die we kennen. De baan is ook heel stabiel: in oude Chinese verslagen zijn de Perseïden al terug te vinden.'

Verrassingen zijn natuurlijk nooit uit te sluiten. Zo was er eind vorige eeuw vanuit Europa tijdens een andere meteorenzwerm een spectaculaire vuurbollenregen zichtbaar die niemand had zien aankomen. Dat is het mooie van de hemelse lichtflitsjes: ze blijven in hoge mate onvoorspelbaar. De mooiste wens als je een vallende ster ziet is dan ook dat er heel snel nóg een volgt.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Kijktips

* De 'vallende sterren' die dit weekend te zien zijn, worden de Perseïden genoemd, naar het sterrenbeeld Perseus. De meteoren lijken uit dat sterrenbeeld afkomstig te zijn, maar ze kunnen overal aan de hemel verschijnen. Vroeg in de avond is hun aantal nog relatief gering. Ze trekken dan wel mooie, lange sporen aan de hemel, waarbij ze soms een paar seconden lang zichtbaar zijn. In de loop van de nacht neemt de activiteit toe.

* Om van het jaarlijkse spektakel te genieten, heb je weinig nodig: een wolkenloze nacht, een donkere plek (liefst ver buiten de bebouwde kom), een comfortabele ligstoel of stretcher, warme kleren, en geduld. Zoek een plek op waar je een heel groot deel van de sterrenhemel in het oog kunt houden; je weet immers niet waar en wanneer de volgende meteoor te zien is.

* Wil je meteoren op de foto zetten, gebruik dan een digitale camera op statief, een groothoeklens, een lange belichtingstijd (10 à 20 minuten), een hoge ISO-waarde en een grote lensopening (laag diafragmagetal). Met een beetje geluk vang je twee of drie meteoren op één opname.