'Er woedt een soort oorlog tegen de biotechnologie'

De tegenstanders van biotechnologie hebben in de ogen van prof. Hans Tramper een hetze op gang gebracht. Zelf ziet hij vooral voordelen: voedsel als medicijn en geneesmiddelen gemaakt door dieren....

door Willem de Bruin

IN DE SCHADUW van de internetrevolutie voltrekt zich een omwenteling die van minstens zo grote invloed op ons bestaan zal zijn als de informatie- en communicatietechnologie. In tegenstelling echter tot de ICT-revolutie roept de ontwikkeling van de biotechnologie aanzienlijk minder enthousiasme op. Hier immers wordt gesleuteld aan de software van levende organismen en dat bezorgt menigeen een onbehaaglijk gevoel.

Deze week liet het europarlement weten onder voorwaarden weer genetisch gemanipuleerde landbouwproducten tot de EU te willen toelaten. Dit ondanks het nog steeds bestaande verzet tegen biotechnologie. Een verzet dat de afgelopen jaren onmiskenbaar is toegenomen, erkent prof. dr. ir. Hans Tramper, hoogleraar bioprocestechnologie aan Wageningen Universiteit. 'Ik sleutel zelf niet echt aan DNA, maar kijk meer naar wat je met de resultaten in de praktijk kunt doen.' Namens de Stichting WeTen geeft hij regelmatig lezingen en komt daardoor nogal eens in contact met tegenstanders. 'Dan zie je dat je eigenlijk niet zoveel verder komt dan het steeds opnieuw innemen van dezelfde stellingen.'

Tramper is er niet alleen van overtuigd dat de biotechnologie veel goeds voor de mens in petto heeft, maar dat voor Nederland zelfs een voortrekkersrol is weggelegd. 'De ontwikkeling van de biotechnologie is hoe dan ook niet tegen te houden, daar ben ik van overtuigd. Je kunt dan beter proberen er greep op te krijgen en de voorwaarden formuleren waaronder die ontwikkeling kan plaatsvinden.'

Tramper zou trouwens liever zien dat gesproken werd van 'nieuwe' of 'moderne' biotechnologie, om aan te geven dat het principe allerminst nieuw is. Als biotechnologie wordt gedefinieerd als het gebruik van organismen of delen van organismen om er producten van te maken, dan is de techniek zelfs ouder dan de geschreven geschiedenis. 'In Mesopotamië werd 4000 jaar voor Christus al gemout en gebrouwen.'

Tramper beseft dat voor de publieke opinie biotechnologie samenvalt met de toepassing van de zogenoemde recombinant-DNA-techniek. Daarbij worden in tegenstelling tot de klassieke biotechnologie de erfelijke eigenschappen van organismen veranderd, om zo hun bruikbaarheid te vergroten. In 1973 werden door Stanly Cohen en Herbert Boyer de eerste succesvolle recombinant-DNA-experimenten uitgevoerd, die het begin van de moderne biotechnologie markeerden.

'Cohen en Boyer voorzagen zelf ook dat de gevolgen van deze nieuwe techniek enorm konden zijn en hebben toen tot een vrijwillig, tijdelijk moratorium opgeroepen, dat wereldwijd navolging vond. Er zijn toen richtlijnen opgesteld voor het onderzoek met micro-organismen en sindsdien is dat eigenlijk geen kwestie meer. Het heeft ons inmiddels veel nieuwe producten opgeleverd. Zo is door het gebruik van gemodificeerde bacteriën een bij wijze van spreken ongelimiteerde hoeveelheid insuline beschikbaar gekomen tegen een redelijke prijs. Deze insuline heeft bovendien minder bijwerkingen dan het oude product.'

- Wat heeft dan het verzet losgemaakt?

'Van grote invloed was de introductie van gemodificeerde soja door de Amerikaanse multinational Monsanto, begin jaren negentig. Het betekende dat ineens in zes- tot zevenduizend van de ongeveer tienduizend levensmiddelen gensoja verwerkt zou gaan worden. Greenpeace en andere actiegroepen zijn daar toen tegen in opstand gekomen. Vanaf dat moment is de beweging tegen de biotechnologie pas goed op gang gekomen. Van invloed is ook geweest dat we de afgelopen tien jaar te maken hebben gehad met verschillende voedselschandalen, zoals de gekke-koeienziekte, de dioxine- en de hormoonaffaire. Het vertrouwen van de consument in de voedselproducenten was daardoor toch al niet zo groot.'

- Het publiek laat zich te veel leiden door emoties?

'Veel mensen zijn oprecht bezorgd, daar wil ik niets aan afdoen. Maar men weet vaak ook niet zo goed waar het over gaat. Misschien hebben we ook niet genoeg ons best gedaan om het publiek te informeren of kunnen we het gewoon niet goed overbrengen. Intussen is wel een soort oorlog op gang gebracht. Je krijgt de gekste dingen via de computer binnen. Vanochtend bijvoorbeeld ontving ik een protest van het Women's Environmental Network tegen het gebruik van gemodificeerd katoen in tampons. Zoiets maakt een discussie wel heel moeilijk. Ik probeer zelf zo genuanceerd mogelijk tegenover ontwikkelingen in de biotechnologie te staan. Toch vraag ik me soms af waarom men niet wil zien welke mogelijkheden de biotechnologie ons kan bieden.'

- Zoals?

'Ik zie vooral mogelijkheden op het gebied van onze voedselvoorziening en de volksgezondheid. Tijdens de lezingen die ik geef, blijkt dat de meeste mensen zich er nauwelijks van bewust zijn in hoeveel producten al grondstoffen of hulpstoffen zitten die genetisch gemodificeerd zijn om de kwaliteit of de houdbaarheid te verbeteren. Kaas, brood en wijn zijn de bekendste voorbeelden. Die ontwikkeling zal verder gaan. Er zullen steeds meer zogenoemde neutraceuticals komen, dat wil zeggen dat aan voedsel componenten worden toegevoegd die primair zijn gericht op het voorkomen van ziektes. Daar zijn veel grote bedrijven mee bezig.'

- Voedsel als medicijn. Willen we dat wel?

'Waarom niet? Je ziet dat mensen veel meer dan vroeger met hun gezondheid bezig zijn en daarbij veel aandacht schenken aan preventie en gezond eten. Nu al zijn veel producten op dat aspect gericht. Iets anders is dat de consument natuurlijk wel de keuzevrijheid moet houden.'

- Krijgen producenten niet zo'n macht dat van die keuzevrijheid weinig overblijft?

'Dat is een reëel punt. Ik vind het ook goed dat grote bedrijven zoals Unilever en Albert Heijn duidelijk maken dat die keuzevrijheid er moet zijn. Toen Monsanto met zijn genetisch gemodificeerde soja kwam, werd nog gezegd dat die niet kon worden gescheiden van gewone soja. Dat is na de protesten snel veranderd, want het kan dus wel. De consument is machtiger dan hij denkt. Grote bedrijven realiseren zich dat ook. Monsanto heeft kort na de soja-affaire toegegeven zich enorm te hebben vergist in de Europese markt.'

- Biotechnologie zou het mogelijk maken de voedselproductie sterk op te voeren. In de Derde Wereld klinkt echter ook kritiek op wat door sommigen biopiraterij wordt genoemd. Planten die daar van nature voorkomen, worden hier gemodificeerd, waarna de boer het zaad kan terugkopen.

'Als je de boer in de Derde Wereld volstrekt afhankelijk maakt van de zaadleveranciers, dan is dat natuurlijk geen oplossing voor hun probleem. Het is heel verleidelijk hem steriel zaad met een hoge opbrengst te verkopen, en hem zo te dwingen elk jaar nieuw zaad te kopen. Ik denk dat er op de langere termijn meer te verdienen valt voor bedrijven als een land de kans krijgt zich te ontwikkelen.'

We mogen volgens Tramper niet uit het oog verliezen dat de afname van de biodiversiteit in gang is gezet door de reguliere landbouw. De monocultures die daaruit voortvloeiden, gingen niet zelden gepaard met een grootschalig gebruik van bestrijdingsmiddelen.

'De biotechnologie kan die ontwikkeling juist helpen keren. Een land als China is vooral gebaat bij landbouwgewassen die een hogere opbrengst bieden en ook op minder vruchtbare of droge grond willen groeien. Men is daar wel gedwongen te zoeken naar manieren om een nog steeds groeiende bevolking te voeden.'

- De biologische landbouw klaagt dat zij nog geen fractie krijgt van het bedrag dat in biotechnologie wordt gestopt. Waarom zou zij geen alternatief kunnen bieden?

'Ik ben niet tegen biologisch landbouw. We verwijten elkaar van alles, maar niemand zet alle zaken eens netjes op een rij. Kan de biologische landbouw straks tien miljard mensen voeden? De reguliere landbouw, kan die dat? Al dat soort vragen, daar moet een antwoord op komen. Hetzelfde geldt voor de risico's die genetisch gemodificeerde planten zouden opleveren. Daarover zou ik graag eens met Greenpeace in discussie gaan. Wat willen jullie nou precies? Wat moet er allemaal worden onderzocht om te kunnen aantonen of iets veilig is? En zou ook de biologische landbouw niet gebaat zijn bij zaden die minder afhankelijk zijn van kunstmest en pesticiden en die op armere gronden kunnen groeien? Dat kan uiteindelijk tot een duurzamere productie leiden.'

- Greenpeace houdt vol dat biotechnologie te veel risico's met zich meebrengt.

'Maar waarop is dat gebaseerd? Ik kan daarop misschien het best antwoorden met het voorbeeld van genetisch gemodificeerde maïs. Bt-toxine is een eiwit met insectendodende eigenschappen dat wordt geproduceerd door Bacillus thuringiensis, een bacterie die in de grond leeft en de natuurlijke vijand is van motten, kevers en torren. Bt-maïs is genetisch gemodificeerd en bevat het gen van deze bacterie dat codeert voor het Bt-toxine. Bt-toxine doodt sommige insecten, terwijl het niets doet met andere organismen, zoals zoogdieren en mensen.

'Bt-toxine wordt al enige tijd gebruikt als natuurlijk bestrijdingsmiddel, ook in de alternatieve landbouw. Bt-maïs is gemaakt om vooral het aanvreten door de maïsboorder te voorkomen, een insect dat veel schade veroorzaakt en waartegen men veel spuit. De angst die nu bestaat, is dat het gen overgedragen zal worden op de insecten en dat resistentie zal ontstaan. Voorzover ik weet, zijn hier echter nog geen aanwijzingen voor. Als voorzorg worden 'vluchtstroken' tussen de maïsvelden aangelegd.

'Vorig jaar kwam Bt-maïs in opspraak toen onderzoekers van Cornell in Nature schreven dat de monarchvlinder door het eten van pollen van Bt-maïs dood ging. Het betrof echter laboratoriumonderzoek. Het ministerie van Landbouw van Japan heeft onlangs onderzoek laten doen en geconcludeerd dat zelfs onder de meest ongunstige omstandigheden op twintig meter afstand van Bt-maïsvelden geen schadelijke gevolgen voor insecten te vinden zijn. Je zou hieruit voorzichtig kunnen concluderen dat de 'vluchtstroken' ook dit probleem, als het reëel is, oplossen.'

- U sprak over de preventieve rol van gezonde voeding. Wat kan biotechnologie voor de gezondheidszorg betekenen?

'Ik voorzie daar revolutionaire veranderingen. Het paradigma van de gezondheidszorg in de twintigste eeuw was: je wordt ziek en je gaat naar de dokter, die stelt een diagnose en geeft je een pil. In de toekomst wordt prenataal je DNA-paspoort opgesteld, worden eventuele defecten vastgesteld en krijg je een soort serviceboekje. Daarbij hoort ook een dieet. Mensen die de kans lopen een erfelijke ziekte te krijgen, kunnen zo preventief worden behandeld met een dieet en/of een gentherapie.

'Er zullen ook steeds meer medicijnen op de markt komen die zijn gemaakt met behulp van gemodificeerde planten en dieren. Die ontwikkeling is nu al in volle gang. Het bedrijf Pharming maakt onder meer alpha-glucosidase uit konijnenmelk, voor de behandeling van de ziekte van Pompe, een zeldzame, maar ernstige stofwisselingsziekte.'

- Kun je dan niet beter voorkomen dat er nog mensen met een gebrek worden geboren?

'Dan komen we op het terrein van de eugenetica, dat is iets anders. Waar we nu over praten, is dat je probeert mensen leed door ziekte of gebreken te besparen. Je hebt bovendien nu al discussie of je een kind met ernstige gebreken wel geboren moet laten worden.

'Ik kijk altijd naar mijn eigen situatie. Als ik allemaal gezonde mensen om me heen zie en ik heb zelf een gebrek, dan zou ik graag willen dat er wat aan gebeurt. Dat bepaalt ook mijn houding tegenover xenotransplantatie. Mijn zuster heeft vorig jaar een nier van mijn broer gekregen en dat zet je toch aan het denken. Maakt het op een gegeven moment nog uit, gesteld dat het medisch-technisch kan, dat je een nier van een varken in je lichaam laat overplanten? We eten die dieren tenslotte ook op. Zolang je gezond bent, is het makkelijk ethische bezwaren te formuleren, maar als je ziek bent, ga je over een heleboel zaken genuanceerder denken. Dat neemt niet weg dat, om een voorbeeld te noemen, het belangrijk is te regelen dat mensen met gebreken zich ook in de toekomst kunnen blijven verzekeren.'

- U vindt dat Nederland een voortrekkersrol zou moeten spelen op het terrein van de biotechnologie. Waarom?

'In de jaren tachtig is hier in vergelijking met andere landen heel veel in biotechnologie geïnvesteerd. Hoewel dat later minder is geworden, heeft Nederland nog steeds een goede uitgangspositie. Pharming, de 'schepper' van de stier Herman, behoort tot de topdrie van de wereld.

'Een ander pluspunt is de kennis en de ervaring van de Nederlandse boer met hightech landbouw. Dat maakt hen bijzonder geschikt voor het onder gecontroleerde omstandigheden kweken en fokken van planten en dieren. Ik verbaas me weleens dat er in de intensieve veehouderij niet meer ziektes voorkomen als je ziet hoeveel dieren er op een beperkt aantal vierkante meters worden gehouden. Niet in de laatste plaats hebben we in vergelijking met andere landen een goede wetgeving met heldere procedures die de risico's van genetische manipulatie met planten en dieren beperken. Wij zouden wat dit betreft normstellend voor de rest van de wereld kunnen worden.'

- Dat klinkt tegenstrijdig. Een bedrijf als Pharming heeft juist vanwege de strenge regels een deel van zijn activiteiten naar het buitenland verplaatst.

'Een strenge wetgeving hoeft niet per se een nadeel te zijn. Het kan gezien het verzet tegen biotechnologie ook bijdragen aan een grotere acceptatie. Wat een belemmering oplevert voor een bedrijf als Pharming is de Welzijnswet voor dieren. Die maakt het onmogelijk hier konijnen te fokken die nodig zijn voor de productie van alpha-glucosidase. Daar zijn ze dus mee naar België gegaan. Ik vind dat tekenend voor onze houding. Aan de ene kant protesteren we tegen het gebruik van dieren, maar als het resultaat oplevert, willen we er wel van profiteren.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden